Leitin að Audrey Hepburn. Tveir kaflar úr nýútkominni skáldsögu minni Leitinni að Audrey Hepburn, sem byggir á dagbókum úr lífi mínu.

 

7. nóvember.

Rölti með Breka niður Laugaveginn til að fara á mót­mæla­fund á Arnarhóli. Á leiðinni hittum við kollega, óskuðum hon­um til hamingju með jólabókina og sögðum að við ætl­uðum að fara að mótmæla.

            - Þið getið það ekki, fullyrti hann ákveðinn.

            - Nú?

            - Þeir æpa pakkið burt! Ég hraðaði mér alla vega bara framhjá.

            Þegar við Breki nálguðumst hólinn var enginn að hrópa á pakkið og við vorum brátt notalega umluktir reiðu fólki. Skyndilega hrópaði mannfjöldinn hátt og snjallt sem ein rödd:

            - Við erum þjóðin! Við erum þjóðin!

            Við Breki litum hver á annan í spurn, báðir að hugsa það sama: Er þjóðin sokkin það djúpt að hún sé kom­in niður á okkar plan?

Eigum við að gera henni það að öskra að við séum þjóðin?

Við þögðum báðir.

            Brátt hélt rödd þjóðarinnar, Einar Már Guðmundsson rit­höfundur, eldheita ræðu og sagði dynjandi rómi að við fær­um sko ekki í Evrópu­sam­band­ið, félags­skap sem hefði svik­ið okkur og væri að ræna auð­lind­un­­um. Fólk hróp­aði:

            - Burt með Evrópusambandið!

            Strax á eftir hélt Þorvaldur Gylfason hagfræði­pró­fess­or þrumuræðu. Í henni miðri sagði hann eina vitið að við fær­um í Ev­rópu­sambandið. Fólk hrópaði:

            - Förum í Evrópusambandið!

            Næst var gríma af Davíð Oddssyni Seð­la­banka­stjóra bund­in um fésið á styttunni af Ingólfi Arnarssyni og rapparinn Erp­ur Eyvind­ar­son tók lagið við hlið hennar. Hann líkti ís­lensku krónunni við jónu, ef ég man rétt, skömmu áður en hljóð­kerfið hrundi með táknrænum hætti og fjöldinn horfði á ung­an snoð­aðan mann styðja sig við styttuna af Ingólfi og hreyfa var­irnar ákaft. Mér fannst ég heyra styttuna æpa sig­ur­reifa:

            - Bingó, bingó – sagði Ingó!

            Við Breki héldum að fundi væri sjálfslitið enda fólk að tínast burt og stefndum á opnun sprota­fyrir­tækis þar sem áfengi var í boði. Þar fréttum við að fjöldinn á fund­in­um hefði hald­ið í átt að Seðlabankanum til að ná í Dav­íð og henda hon­­um út. Fyrr um daginn hafði ung kona setið fund með hon­um og verið frædd um að efna­hags­hrunið væri ekki á hans ábyrgð. Úr því hún gat ekki hent Seðla­banka­stjór­­anum út var hún með Davíðsdúkku með sér sem hún vísaði á dyr í staðinn, til að sýna vilja æskunnar.

            Ég hef verið að velta fyrir mér að ganga í kringum bank­ann og gá að dúkkunni úthýstu, óþarfi að láta fína dúkku fara til spillis á krepputímum. Fyndi ég hana gæti ég gef­ið Snorra hana í jólagjöf. Hún væri í það minnsta ekki verri gjöf en Svarthöfði úr Star Wars. Á næsta ári gæti ég svo gefið hon­um geimskip sem liti út eins og Seðlabankinn. Af útlitinu að dæma gæti hann vel verið handsmíðuð plá­neta, eins og Dauða­stirnið, sem hefur verið lagt á hafn­ar­bakk­anum í Reykja­vík með augljóst markmið í huga.

 

7. nóvember.

Á sprotafyrirtækisopnuninni, með freyðivínsglas í hendi sagði Breki mér að hann hefði tekið almennilegt kvöld um seinustu helgi. Undir morgun var hann í leit að opnum bar með blá­­ókunn­ug­um, grá­hærðum bumbukarli sem bauð hon­um allt og dró hann að lokum með sér inn á Strawberrys, gaml­an nekt­ardansstað við Lækjar­­götu. Þar inni voru að­al­lega lang­­drukkn­ir ein­stæð­ingar orðnir svo þreyttir að þeir áttu á hættu að drukkna í glasinu sínu. Við eitt borð­ið voru þó aust­ur­evrópskar stelpur sem þekktu grá­hærða far­ar­stjór­ann vel. Hann kynnti þær allar með gælu­nöfnum og brátt sat Breki undir ábreiðu af hlýjum lær­um. Hlæjandi brjóstin voru eins og öldur fyrir fram­an hann. Hon­um fannst hann liggja á sex eggj­um í læra­hreiðr­um Austur-Evrópu.

            Breki var hinn hressasti þar til kom að því að þær vildu að hann byði þeim kampavín. Í fyrstu tók hann ekki illa í uppá­stunguna. En þegar flaskan reyndist kosta meira en bíllinn hans óttaðist hann að eitt og annað óvænt myndi gjósa upp úr þeirri flösku við opnun.

            Breki kvaddi brjóstin eitt af öðru í huganum áður en hann stóð upp:

            - Ef þið viljið dvelja í drauma­heimi þá ættuð þið að fara heim og leggja ykkur.

Þar með var hann laus við þá fögru sexeygu athygli. Bjór­bumbukall­­inn sem hafði dregið hann með sér var horf­inn. Breki var sem sagt orðinn einn á Straw­berrys. Hann fann sér þokkalega hreint borð og sat hugsi þar til lang­drukk­­inn gest­ur leit blautur í framan upp úr glas­inu og reyndist vera gam­all, ný­skilinn kollegi af Við­skipta­blað­inu. Hann lét sig falla í stól hjá Breka þannig að það sullaðist upp úr glas­inu og sagði:

- Þú veist að kallinn sem kom með þig er mellu­dólgur.

            - Það hlaut að vera.

            Þeir tóku upp létt fylleríshjal. Breki er leik­inn í að láta fólk segja sér leyndarmál sem það ætlaði að taka með sér í gröf­ina og gamli kolleginn fór að segja honum að hann hafi eitt sinn verið að skemmta sér á 101-hótel, þegar fræg­ur út­rás­ar­­vík­ing­ur tók hann tali. Þeir drukku drjúgt og blöðruðu þar til útrásarvíkingurinn spurði strákinn hvort hann mætti sofa hjá honum fyrir fimmtíu þúsund krónur. Blaða­mað­ur­inn var giftur og reyndi að slá tilboðinu upp í grín. Út­rás­ar­vík­ing­ur­inn hélt knerrinum stöðugum, tók að hækka töl­una og end­aði á að bjóða milljón.

            - Ég sá fram á að geta losnað við yfirdráttinn í einu vet­fangi og sló til. Ég drakk mig bara svo fullan að ég vissi ekkert hvað gekk á. Daginn eftir leit ég á reikninginn og sá að yfirdrátturinn var horfinn.

            Breki staldraði við orðið yfirdráttur. Hann sagði að sagan ætti að ganga undir því heiti.

            En þarna sat blaðamaðurinn á Strawberrys klukk­an hálf sjö að morgni með ónýtt bindi, nýskilinn við konuna sína og útrásar­vík­ing­urinn einn hataðasti maður lands­ins.

Hann greip um andlitið og stundi:

            - Breki, ég trúi því ekki að ég hafi sagt þér þetta!

            Eftir nokkuð drykkjuhlé, enda glösin orðin tóm og ekki meira að fá, kom einlæg spurn­­­­ing frá kunningjanum:

            - Breki, berðu minni virðingu fyrir mér núna?

            Breki var dapur á svip þegar hér var komið sögu. Í kring­um okkur höfðu safnast alvarlega þenkjandi sprotar. Hann skutlaði í sig restinni úr kokteilglasinu og botnaði sög­una:

            - Ég sagðist finna til með hon­um. Eins og allri ís­lensku þjóðinni sem væri í nákvæmlega hans stöðu. Ég sagði honum að hann væri píslarvottur Íslands. Tákn­mynd okkar allra. Hann var byrjaður að grenja greyið þegar ég fór.

Þjóðernisrómantískar Ranghugmyndir og aðrar. Brot úr greinasafninu: Boðskort í þjóðarveislu, sem kemur út fyrir jólin.

 

Þjóðernisrómantískar hugmyndir áttu hlut í efna­hags­hruni Ísland. Ofmetnaðurinn (Hybris) birtist kannski einna skýr­ast í staðhæfingum viðskiptaráðs frá 2007 um að norræn vel­ferða­samfélög væru góð samfélagsmódel en við Íslendingar þyrftum að horfa annað eftir fyrirmyndum því við stæðum þeim langtum framar um flesta hluti. Sjálft orðið út­rásar­víkingur umfaðmaði ákveðna þjóðernisrómantík. Hug­tak­ið lýsti ofurfærum viðskiptamanni sem náði ótrúlegum árangri vegna víkingaeðlisins sem dreif hann áfram. Í trúnni á út­rásarvíkingana slagaði þjóðernis­rómantíkin upp í að verða kynþáttahyggja, það er að segja dýrkun á æðri kyn­þætti. Ýmsar þjóð­ernistengdar rang­hug­mynd­ir í þessum dúr hafa löngum verið allríkjandi í hugsanahætti hér á landi, ekki síst í bók­mennt­um. Fróðlegt getur verið að telja nokkrar þeirra upp og skoða nánar núna þegar þær eru á útleið. Einnig getur verið áhugavert að skoða ranghugmyndir sem ekki tengjast smáríkjum sérstaklega og er það gert þegar líður á kaflann.

 

1. Íslenska er merkilegra tungumál en önnur tungumál.

 

Jónas Hallgrímsson var ágætur maður og íslenska hans óvenju heið­­skír og tignarleg. Táknið sem hann er orðinn í dag stend­ur þó fyrir annað en hann sjálfan. Kalla mætti Jónas písl­ar­vott íslenskrar tungu, og upprisinn frels­ara hennar í hug­um fylgis­manna. Sá trúarhópur, líkt og aðrir svipaðir, hvílir mikið á að byrgja úti hugs­un um ráðgátur heimsins og loka okkur inni í tryggu skoð­­anakerfi.

          Grundvallarspurn­ing hópsins er:

          Hvað er að vera Íslendingur?

          Spurn­ingin er í anda hjátrúar eins og: Hvað er að vera fædd­ur í Vatnsberamerkinu?

          Svar­ið við grunn­spurn­ingu trúhópsins á helst að finna í íslensku orðabókinni, í hljómi orðanna í tungu­máli sem menn dýrka í anda frum­stæðr­­ar trúar, í upp­hafi var orðið. Það orð var hjá Guði, og sonur hans hét Jónas.

          Þótt það sé merkileg ráð­­gáta að vera mað­ur er það yfir­­borðs­leg spurning hvað er að vera Íslendingur.

          Og þótt tungumálið sem slíkt sé merkilegasta verk­­færi hugans og nátt­úrunnar yfirleitt, er ís­lenskan sem slík ekki merkileg í sjálfu sér.

Gæði tungumáls fer eftir því hver talar það, hvaða innsæi hann hefur í getu og gerð þessa táknkerfis og hverju hann miðl­­ar og hvern­ig hann kemur því frá sér. Slíku getur maður líka gert sómasamleg skil með tungu­máli sem breytist hratt og er ríkt af töku­orð­­um.

Jónasarhugmyndin um íslenska tungu leiðir til bók­­mennta sem eru nei­k­væð andstæða þess sem Bu­kow­ski-­­ein­kennið, rótækni á yfirborðinu, elur af sér. Jón­asarhugmyndin elur af sér bók­mennt­ir sem eru inni­haldslitlar en teljast fínar vegna stíls­ins. Þannig bók­menntir minna oft á glæsileg spariföt á gínu í búð­ar­­­­glugga.

Jónasartrúin getur höfðað til þjóð­­ernis­lega þenkj­andi þjóð­félagsþegns, enda mynd af and­legri kyrr­­stöðu hins ör­ugga borgara sem hefur eignast text­ann eins og sérsaumuð föt sem hann getur klæðst á hátíðarstundum.

Jónasartrúin er forvitnilegt fyrirbæri ef maður vill stú­dera tómið í vel flúruðum rokkokkóramma. Má bera við­leitni fylgismannanna saman við rétttrúaða stærð­fræðinga sem væru sífellt að horfa á jöfnuna 2+2=4 af því hún væri svo falleg og sýndi hvað stærð­fræð­in, æðsta tungu­málið, bæri af öllum öðrum tungu­málum.[i] Þessir stærðfræðingar yrðu þó að athlægi með­al flestra kollega sinna, sem myndu ef­laust benda þeim á kenningar Gödels sem sýna fram á að jafn­vel stærðfræðin verður aldrei hreint og mótsagnalaust tungu­mál.

Jónasartrúin er verri en Bukowski-einkennið því hún stuðlar að merk­ingar­holum ís­lensk­um forma­lisma. Bók­mennta­legur af­rakstur höfunda sem haldnir eru Bu­­kowki­-ein­kenn­inu er þó gjarnan lifandi og full­ur af æsku­þrótti fólks sem vill í það minnsta vera róttækt.

 

2. Útlendingar virða íslenskar bókmenntir og sögueyjuna upp til hópa og eru opinhuga gagnvart flestu sem við skrif­um.

 

Þegar Laxness var ungur reyndi hann að fá Vefarann mikla útgefinn erlendis. Við hann var sagt eitthvað á þá leið: Hvað er ís­lensk­ur höfundur að fjalla um kaþ­ólska trúar­kreppu? Skrif­aðu um eitthvað ís­lenskt!

Laxness skrifaði um eitthvað íslenskt. Þegar hann tók við Nóbelsverðlaununum var rökstuðningur nefndarinnar að það væri fyrir að endurvekja hinn íslenska sagnaarf. Það má út­­­leggja: Þú ert ekki sérlega frumlegur, en Íslendinga­sög­urn­ar eru stór­kost­legar!

Verk sem skil­greina Íslendinga yfir höfuð sem exó­tíska nátt­­úru­menn hafa alla tíð gengið best erlendis, eins og til dæmis Að­­venta Gunnars Gunn­arssonar og Fjalla-­Ey­vind­ur Jóhanns Sigurjónssonar auk fjölda verka síðustu áratuga.

Við­leitni alltof margra Íslendinga til að koma til móts við vænt­­ingar út­lend­inga um hvernig við erum, hvernig við hugsum og hvern­ig við skrifum, hefur fylgt okkur inn í nú­tímann og sést í mörgum þeim bókum og kvik­mynd­um sem ganga best er­lendis.

Vand­inn þeg­ar kemur að hugmyndalegum sál­fræði­­hern­­aði á milli manngerða og menningarheima er að til að kom­ast yfir hann þurfa höf­und­ar að hugsa nógu langt til að finna hugmyndagrunn sem er í senn al­menn­ur og rís á sögu­leg­­um grunni og skapa sér ein­stak­­lings­bundna sýn á hug­mynda­­sög­usvellinu. Þarna standa þeir aleinir, dæmdir til að falla á endanum og gera vök í ís tímans, því það er ofar mann­legum skiln­ingi að ráða við svo fjölþætta og viðamikla hugs­un. Þess­­um óhjákvæmilega vitsmunalega ósigri verða þeir að taka með stó­ískri ró Seneca og ana svo út í or­rustuna.

Þá er gott að muna að ef maður er á minnsta hátt með­virkur í vænt­inga­pakka út­lend­inga um vitsmuni okkar og per­­sónugerð þá getur mað­ur aldrei skrifað neitt sem á end­an­um rís undir sjálfu sér. Þá er maður ennþá ósjálfstæður, krútt­leg­ur, undirgefinn álfur í vaðmálsfötum að reyna að falla í kram­ið í er­lendu partýi með því að segja exótískar, flipp­að­ar sög­­ur af sjálfum sér. Þá er maður að leika barn sem er að reyna að vera sniðugt í fullorðinsveislu.

 

3. Íslensk saga er merkilegri en önnur þjóðarsaga og segir okk­ur hver við erum. Íslendingar bera ekki ábyrgð á mann­kyns­sög­unni.

 

Á hátíðarstundum er oft talað um að við þurfum að þekkja sög­­una til að þekkja okkur sjálf. Síð­an er oftast talað um sögu Íslands. En segir saga Íslands okkur mikið um hver við erum?

          Ef Nýbúinn skapar sér samanpressaða íslenska sjálfs­­mynd út frá Íslandsögu verður árangurinn eitt­hvað í þessa veru:

 

Ég er í æsku hetja sem nam land og sýndi undra­barnstakta með því að skrifa heimsbókmenntir, svo var ég svik­inn í hend­ur slæmra norskra og danskra fósturforeldra sem reyndu að halda mér frá lær­dómi en braust undan kúgun þeirra með ljóðrænni snill­dar­mælsku sem reddaði mér nóbels­klinki í vasann áður en ég óð eins og ljón inn á nú­tímaballið og er núna hipp og kúl reykja­vík­ur­heims­borgari sem heldur peningarokk­tón­leika á heims­mörk­uð­unum en ein­­hver slægðarbindis­orm­ur í markaðsparadís útbjó lúmskan kokt­eilpoll á gólfinu fyrir framan mig og ég var næst­­um dott­inn, eins og margir aðrir í boðinu, en stend með brot­ið glas­ið í hönd, stíg fetið framar og ætla að dansa eftir eigin höfði!

 

Sé sjálfs­mynd mín í sögulegu samhengi ekki þrosk­­­­aðri en eitthvað í þessum dúr hefur hún ekkert með vitræna hugs­un að gera, sama hvað maður kann mikið í Íslands­sögu. Ef ég vil á ann­­að borð þekkja sjálfan mig í gegn­um mann­kynssögu, að því marki sem það er hægt, verð ég að lesa þróunarsögu margra þjóða og reyna að átta mig á samhengi einstaklings og samfélags, sið­menn­ingar og þróunar hennar. Útfrá þessu er hægt að skapa sér vitræna sjálfsmynd sem hefur í og með sagn­­­­fræði­lega stoð. Þá veit maður um leið hve veik sú stoð er, hve erfitt er að átta sig á þróun manns og samfélags í tíma, og verður sú vissa hluti af sjálfsmyndinni og birtist til dæm­­is í varfærinni hugsun. Ef maður heldur að Íslandssagan sé lykilatriði í að þekkja sjálfan sig hefur maður strax gefið sér hættulegar forsendur sem eru líklegar til að leiða til rang­­­hugmynda en að auka skiln­ing manns á sjálfum sér. Marg­ir Íslendingar eru kannski dá­lítið ragir við að hætta þessu því það er flókið og þýðir að þeir þurfa að taka sína litlu ábyrgð á mann­kyns­sög­unni. Að Íslendingar vilji skjóta sér undan þeirri þungu ábyrgð sést til dæmis á því í hvaða ljósi þeir sjá Gunnar Gunn­arsson.

Nýbúanum leiðist ekki það sem hann hefur lesið eft­ir Gunn­ar Gunn­arsson og heldur að hann hafi verið ágæt­­ur mað­­ur. En eins og til dæmis Sebastian Haffner hefur fjallað um í upp­­­vaxtar­sögu sinni Defying Hitl­er, þá flækt­­ust margir góðir menn svo í net nasismans að það var ekki hægt að kalla þá ann­að en nas­ista þótt þeir væru góðir menn. Þegar menn eru svo flæktir í net nas­ismans að það er leitað að Hitler heima hjá þeim, þá hljómar það eins og brandari að segja að við­­kom­andi hafi ekki ver­ið nas­isti. Tengsl Gunnars við nas­ista voru það mikil og vörðu það lengi að maður verð­ur annað­­­hvort að álíta að hann hafi verið einfeldningur eða nas­isti. Gunn­ar var ekki ein­feld­n­ing­ur.

            Af hverju er það mörgum Íslendingum um megn að viður­kenna að þessi ágæti maður hafi flækst svo í net nas­ismans að í flest­um öðrum löndum vaknaði aldrei sú umræða hvort hann hafi verið nas­isti eða ekki? Það væri móðgun við gyð­inga að fullyrða að hann hafi bara átt nasista að sem góða vini en hvorki staðið fyr­ir neitt sem þeir sögðu né gerðu.

Nýbúinn heldur að það sé vegna þess að Gunn­ar er góður full­­trúi íslenskrar menningar, sem mest hef­ur hvílt á bók­­mennta­arfi. Hann var dæmigerður Íslendingur, að því marki sem það hugtak hefur merkingu, var góður og gegn mað­ur, en gerði mis­tök. Mis­­tök­in gerði hann í vissum skiln­ingi sem fulltrúi íslenskrar menn­­­ingar. Þannig að ef við við­­ur­­­kenn­um nasisma Gunnars, við­ur­kenn­­um við að íslensk menning get­ur að hluta til villst af leið og tekið þátt í mis­tök­um mann­kyns­sög­unn­ar, eins og þeim harmleik í Þýska­landi þegar ein helsta hámenning Evr­ópu á sínum tíma hrynur nið­ur í versta barbarisma, og af­hjúp­ar þar með meira um mann­­legt eðli og samfélag en öll Íslandssagan er fær um.

Ef Gunnar, og margir hans líkir, eru okkar menn, berum við ábyrgð á mann­kyns­­sögunni á við aðra, og það er ekki nóg að þekkja sögu ein­okunar­versl­un­ar­innar og þess­hátt­ar til að þekkja okkur sjálf. Sagnfræði er mikið notuð til áróðurs og til að boða hugmyndir til dæmis að mati Keith Jenkins í Re-thinking History. Með því að hamra á nauðsyn þess að þekkja Íslandssögu til að þekkja okkur, getum við eins ver­ið að reyna að fría okk­ur ábyrgð eins og að kynnast okkur bet­ur.

Nýbúinn telur að saga Vest­ur­landa sé á okkar ábyrgð líkt og annarra Vestur­landabúa og til að þekkja okkur þurf­um við að hafa inn­sýn inn í hana í heild og tengsl hennar við önn­ur húm­an­ísk fræði, ef mark­mið­ið er í raun­inni að kynnast okk­ur sjálfum. Að ætla að þekkja Íslands­sögu og þekkja þar með sjálf­­an sig er til­raun til að bera ekki ábyrgð á mann­kyns­sög­unni og getur eins leitt til þess að maður kynnist kostum sínum og göllum sem manneskju ekki nógu vel.

          Sem lítið dæmi má nefna að til að skilja efna­hags­hrun út­­rásarkynslóðarinnar haust­ið 2008 á Íslandi er best að kynna sér verð­bréfa­hrunið á Wall Street 1929. Þá var ný­orðið til neys­lu­sam­félag og nýrík millistétt. “The roar­ing twenties” í Banda­ríkj­unum eiga meira sam­eigin­legt með útrásar­frjáls­hyggju­æð­inu á Íslandi sem hlaut skell­inn síðastliðið haust en nokk­uð sem við finnum í hinni ann­ars ágætu Íslandssögu.

          Mistök á borð við mistök Gunnars og annarra Íslend­inga sem hafa farið áþekka leið í lífinu, tengja Íslendinga mann­­kyns­sög­unni. Þau minna okkur á að við getum öll flækst inn í banal heimsku hins illa, svo notað sé gamaldags orð, og stutt stríðs­­herra á vafa­söm­um forsendum, bæði sem einstaklingar og sem þjóð. Gunnar minnir okkur á að við berum ábyrgð á mann­kyns­sög­unni til jafns á við aðra og er­lend­ar fréttir eru okk­ar fréttir, til dæmis frá Írak og Af­gan­istan. Þess vegna ætti maður ekki að dæma Gunnar hart heldur nota sögu hans til að skilja sjálfan sig sem Íslending, sem er um leið ábyrgur fyrir sögu manns­ins al­mennt.

 

4. Það er til eitthvað séríslenskt ástand eða einkenni og ef mað­ur reynir að skilgreina það, finna þá útópíu, þá er maður að skrifa bókmenntir sem eru íslenskari en aðrar.

 

Realismi á Íslandi er sterklega mótaður af sjálfstæðis­bar­­áttu þjóð­arinnar á nítjándu öld. Eins og meðal ann­arra ný­lendna, til dæmis í Afríku, var mjög mikilvægt á Íslandi að finna hið sér­íslenska, til að byggja upp þjóð­ernis­kenndina, sem aftur var póli­tískt verkfæri. Vand­inn er að þessi leit að hinu sér­ís­lenska hætti ekki þó að þjóð­in yrði sjálfstæð. Eftir sjálf­stæð­ið voru bók­mennt­irn­ar mikið til bundnar við úrelt hlutverk vegna skorts á getu til að finna annað umfjöllunarefni og leitin að hinu ís­lenska breytt­ist í leit að hillingum.

Einkenni íslenskra bókmennta í þessum anda eru aðallega þrjú: tím­inn er fastmótaður, formið virðist raunsætt og Ísland og hið ís­lenska kemur oft við sögu bæði sem efni og sögusvið.

Þessi hugsun kristallast í þríeiningarsetn­ingu Snorra Hjart­ar­sonar; Land, þjóð og tunga, þrenning sönn og ein. Setning var skyldu­atriði í íslenskum bók­menntum og er enn furðu lífseig.

Landið er sögusviðið.

Þjóðin er efnið, saga hennar sögutíminn.

Tungan það sem sýnir að þetta ber af öllu öðru í al­heiminum.

Sem sagt, fyrsta lykilorðið, land, segir hvar sagan á að gerast, annað lykilorðið, þjóð, segir um hvað sagan á að fjalla, og þriðja lykilorðið, tunga, er sönn­unin, skjaldbakan sem heimurinn hvílir á. Það segir sig sjálft að tíminn er “ís­lenskur,” því verk sem ger­ist á Íslandi og fjallar að hluta til um það íslenska er stað­sett í einhverskonar sögulegum tíma. Og þegar verk­ið er staðsett í sögulegum tíma má skilja það út frá Íslandssögunni, en það er lykilatriði. Bókmenntir eru mynd af samfélaginu, er fullyrt, og þekking á íslensku sam­­félagi það mikilvægasta til að skilja þær. Í þessari hugsun gef­ur maður sér að til sé skilgreinanlegt sam­fél­ag sem sé for­senda skilgreinanlegs einstaklings, og að íslenskt samfélag sé svo stórkostlegt að texti sem gef­ur mynd af því eins og það er verði ódauðlegar bók­menntir. Þeir Íslendingar sem hugsa svona telja sjálfsagt að sem raun­sæjust mynd af þeim sem Íslendingum verði ódauðleg, best væri ef hægt væri að stoppa þá upp að eilífu algerlega óbreytta; það væri hið full­­komna listaverk. En þetta er líka grunsamlega hentug hugs­un fyrir þá sem kæra sig ekki um að brjóta heilann, því með­an ekki þarf að þekkja neitt flóknara en íslenska sögu, sem er ekki með flóknari þjóðarsögum, til að skilja bækurnar, og íslenskt samfélag, þá verða þær aldrei verulega snúnar og því ekki mikil vinna að skýra þær, gagnrýna eða kenna. Viðhorf þetta hentar skóla­kerfi, og verk þess sem skrifar í takt við þessar kerfis­inn­byggðu ranghugmyndir henta vel til kennslu.

Meinið er að umtöluð setning um þrenninguna er dogma sem á meira skylt við kenn­ing­una um heilaga þrenn­ingu í kristninni en sannleika.

Skoðum setninguna nánar: Land, þjóð og tunga, þrenn­­ing sönn og ein.

Landið á það sameiginlegt með öðru landi að vera yfir sjávarmáli, undir himninum, hæfilegur grautur tak­mark­aðs fjölda frumefna sem enginn veit strangt til tekið hvað eru innst inni, hvaðan eru komin og hvert eru að fara.

Þjóðin er slæðingur af fólki úr klani sem einhvern tíma vafraði út fyrir sléttur Afríku með lurk í hendinni og er hvorki upphaf né endir mannkynsins, hvað þá alheimsins.

Og tungan er ófullkomið kerfi dýrslegra hljóða sem flest­ir hugsandi menn efast um að geti miðlað einu einasta sann­­leikskorni en miðar að því að við getum lýst löngunum okk­ar og tilfinningum; ég er svangur, mér finnst alheimur­inn vera stór!

Að segja að land, þjóð og tunga sé þrenning sönn og ein og byggja bókmenntir á því, er að segja að ekkert plús ekk­­ert plús ekkert myndi þrenningu sanna og eina og sú þrenn­­ing sé allt.

Hugmyndafræðin sem holdgerist í þrí­ein­ing­ar­setn­ingu íslenskra bókmennta er endileysa sem springur með jöfnu millibili tilfinningasprengju í kollinum á ráðvilltri dýra­­­tegund sem rígheldur í þessar dúndrandi kenndir í spegli hug­ans, því hún getur þá ímyndað sér að hún sé eitt­hvað ákveðið, á ákveðnum stað, á ákveðnum tíma, og þar með blekkt sig fullkomlega um leið og hún gleymir öllum spurn­ing­­um um eitthvað fyrir utan, gleymir öllum alheiminum. Setningin er til þess gerð að loka alheiminn úti, hún er kistu­­lok.

Þegar maður er ósjálfstæður þarf maður að sanna til­veru­­rétt sinn með því að skapa sér sjálf, þá fyrst getur maður orðið sjálf-stæður. Hugmyndin með sjálf­stæði er að vera frjáls og hug­myndin með frelsi er að gera allt mögulegt sem eyk­ur gæði lífsins enn frek­ar. Ef maður hins vegar notar ekki frelsi sitt til annars en að skapa sjálf, eins og nauðsynlegt var í byrjun, þá hefur maður fest sig í einhverri meinloku og aldrei orð­ið sjálf­stæður. Skáldverk sem eru undirlögð leit að okkur sem Íslendingum benda til að við séum ekki eitthvað óháð því og eru heldur tilgangslaus því það sem ger­ir bók góða er höfundur sem býr yfir ein­hverju sem hann getur gefið af sér. Bók­mennta­­texti er leið til að gefa fólki færi á að dvelja í því dýr­mæt­asta sem við eig­um: karakter. Kar­akter er eina raun­veru­lega myndin af hinu hverfula fyrir­bæri sem menn kalla tíð­ar­anda.

Spyrjum: Hvað gerist þegar fjársjóðs­kistan sem inni­­held­ur hið íslenska, er loksins fundin og hún opn­uð?

Hið íslenska flögrar burt og hverfur bak við næsta hæð­ar­­drag. Kistan er tóm. Hið íslenska er aðeins fjár­sjóður með­an það er eðlilegt. En enginn er eðli­legur þegar samtímis er verið að selja hann nakinn á uppboði og spyrja hann nær­göng­ulla spurninga.

Eftir að hið íslenska er sloppið er fjár­sjóðs­leit­ar­mað­­ur­inn, sem er í vinnu fyrir land og þjóð auk næstu ná­granna­ríkja, kominn í vandræði. Til að koma sér út úr þeim fer hann að segja frá hin­­­um stórkostlega furðufugli sem hvarf úr kist­unni. Áður en hann veit af er hann farinn að leika þenn­an fugl. Fyrir­vara­laust er hann kominn með rautt stél og gylltan kamb. Allt í einu vaknar hann upp og er orð­inn furðufugl. Enginn trúir hon­­um þegar hann segist bara vera maður. Hann er fyndn­ast­ur þeg­­ar hann skrækir að lokum bálreiður:

“Ég krefst þess að vera tekinn alvarlega!”

Síðan verða allir leiðir á honum. Þá átta menn sig á því að í raun eru þeir engu nær um hið íslenska, og fyrst þeir eru það ekki, er þá ekki hætt við að þeir hætti að vera ís­lenskir og þar með hverfi? Nú skapast enn meiri eftirspurn eftir því ís­­lenska og næsta fjár­sjóðs­leitar­hetja fer að spá í kortin. Íslenska bankakerfið er hrunið! Nú skal ég sko endanlega grafa upp úr því hið íslenska og færa spennt­um dýra­garðs­gest­­um­ erlendis og ­hverfandi kaup­endum heima við. Aft­ur er hoppað á hringekj­una.

Dæmið er þó ekki flóknara en svo að maður get­ur ekki skoðað frjálsan fugl í búri. Ef þú vilt skoða frjáls­an fugl, stilltu þig þá um að fanga hann, því um leið og þú leggur hend­ur á hann er hann ekki fuglinn sem þú vilt skoða. Öll þessi árátta að þurfa að klófesta hið íslenska, og spyrja frem­ur hvað er að vera íslenskur? en hvað er að vera maður?, jafn­gildir því að leita alltaf sannleikans í spegilmyndinni. Slík­ur narsissismi minnkar lík­urnar á að bókmenntir sem fást við al­mennari til­vistar­spurningar komist að, en eins og Sören Kirke­gaard bendir á er mikilvægt að hver kynslóð svari þeim spurningum fyrir sig. Auk þess er áráttan vitatil­gangs­laus, því eins og W. H. Auden kvað:

 

The centre that I cannot find

Is known to my Unconscious Mind

I have no reason to despair

Because I am already there.

 

Núna er ferða­mannaiðnaður, landkynn­ing og bóka­kynn­ing of samtengt. Þetta gengur oft prýðisvel á ís­len­sk­um dögum og vik­um hér og hvar um heiminn. Margir vel meinandi Íslending­ar trúa á þetta og vinna ötullega að pakka­kynn­­ingunni. For­­sæt­is­ráðherrann á til að mæta og seg­­ja brand­­ara. Við­skiptavinirnir úti eru sáttir við sitt. Það er því mik­il synd að það skuli ekki vera neitt vit í þessu.

Alltof oft eru kynningar útlendinga á íslenskum bók­mennt­um eins og ókrítísk kynning á sértrúarsöfnuði, enda aug­ljóst að höfundarnir hafa ávallt talað við sama fólkið og svo far­ið heim með mynd af rétttrúuðu íslensku fjölskyld­unni. Þó er ekki hægt að gera ráð fyrir að sumir útlendingar rumski ekki annað slagið af dvalanum. Danski bók­mennta­fræðingur­inn Erik Skyum-Nielsen segir til dæmis í annars hefðbund­inni ritgerð sinni Írónía og reynsla sem birtist á dönsku í Nordica 1991:

 

...hafa íslenskar bókmenntir átt við þann ramma reip að draga í út­löndum að forleggjarar og lesendur vænta sérlega “exótískra” upplifana þegar “sögueyjan” tjáir sig í bókmenn­tum. Það eru a) að nokkru leyti tekn­ir fram yfir höfundar sem annars staðar hefðu verið kallaðir sentí­men­t­al smábæjar­höfundar, og b) skapaður jarðvegur fyrir bók­menntalega, og sérstaklega útgáfulega svikamyllu, allt í mesta bróðerni við Ísland og samnorrænar menningar­stofn­anir, sem velmeinandi ímynda sér að smá­þjóð þurfi á öllum þeim vinum að halda sem hún getur nælt sér í. Sam­tím­is kemur þetta markaðslega óþarflega þungt niður á þeim orðsins lista­mönn­um sem af dugnaði og samviskusemi reisa hús hins íslenska mód­ern­isma, hver í sínum stíl.

 

Þótt maður hugsi óháð landi, þjóð, íslenskum “veru­leika”, ís­lenskri “sögu” er maður ennþá maður. Þannig hugsa jafn­­vel Íslendingar þegar þeir hugsa því land, þjóð, íslenskur veru­­­leiki, íslensk saga, er allt tálsýnir, samkomu­lagsatriði­, af­stæð hug­tök höfð til hæginda en ónauð­synleg til af­komu. Ef menn taka þessi hugtök hins vegar bókstaflega sem end­an­legum veru­­leika þá lifa þeir í fullkominni fantasíu. Þannig að bæði rea­lismi, eins og hann er skilinn hér, og sjálfs­mynd of margra Íslendinga byggist á fantasíu. Að benda á þetta, með því að reyna að kippa fólki stundar­korn út úr þessum dá­svefni, inn í af­strakt heim, er ekki lífsflótti, held­ur bón um að fólk gerist ögn jarð­bundn­ara. Þannig er fantasía, í landi þar sem ríkja öfga­trúar­brögð sam­antvinnuð úr efnis­hyggju og realisma, í raun meiri realismi en realismi. Þess vegna má segja að þegar real­isminn er orðinn algerlega blindur á sjálf­an sig, þá er fanta­sía rök­rétt þróun realisma.

Í grein sinni, Óspektir á almannafæri, kemur Guð­mund­ur Andri Thorsson inn á hin blindu öfgatrúarbrögð sam­tvinnuð úr efnis­hyggju og realisma og lætur þau krist­all­ast í stað­reynda­óðum bókstafstrúuðum bónda:

 

...Þar kemur til löng hefð hér á landi fyrir viðhorfi til texta sem lýsir sér í orðtakinu um að eitthvað standi eins og stafur á bók. Hér hefur ríkt undra sterk trú á bókstafinn, tilhneiging til að taka bókstafinn bókstaf­lega, og nægir að vitna í því sambandi til deilna um sannleiksgildi Íslendingasagna, sem Íslendingar trúðu á rétt eins og gyðingar á sínar uppruna- og landnámssögur. Og þetta kemur líka fram í sagnaþáttum, þar sem fengist er við sögulegar persónur og söguleg atvik sem þær hafa hent - en menn hafa ekki gætt að því að sagnaritarar hafa aldrei hikað í þessum þátt­um við að sviðsetja þessa atburði með þeim hætti að um skáldskap er að ræða, lýst er inn í menn, samtöl eru jafnvel smíðuð - frásögnin lýtur list­rænni byggingu. List sagnaritarans felst í því að fela þennan skáldskap, láta lesandann ekki taka eftir honum, því svo brýnt virðist vera að láta Íslendinga trúa textanum bókstaflega, ef ætlunin er að láta þá taka eitt­hvert mark á honum.

Hér hefur legið í landi töluverð andúð á lygasögum, skrök­sög­um, ævintýrum og nægir þar að vísa til fádæma vondra viðtaka sem ævin­týr­ið af Eggert glóa fékk í Fjölni á sinni tíð, en í þeim ádeilum var mjög ríkt það sjónarmið gildra bænda að óþarfi væri að birta svona lygasögur. Án þess að íslenskir rithöfundar geri sér grein fyrir því eða hugsi mikið um það, þá þurfa þeir að gera upp við hinn rótfasta og staðreyndaóða bónda sem býr í hverju íslensku hugskoti.

 

          Það er sama hve miklir spekingar spá í stjörnuspeki og það er sama með hve meistaralegum hætti þeir gera það, þar er alltaf um dægurvísindi að ræða. Eins er það með leitina að hinu íslenska, hún verður alltaf á endanum að mestu pop­ular­ismi sem hægt er að tengja inn í viðskipti, til dæmis í gegn­um land­kynningu fyrir ferðamenn. Stund­um verður popu­lar­hlið­in þó meira áber­andi en Íslandsleitin.

Nýleg dæmi um popular-Fjallaeyvind framleiddan fyrir út­lend­inga skipta hundruðum, en hér nefnir Nýbúinn aðeins eitt, Fjalla­ey­vind­inn sem birtist í kvikmyndinni Hafið.

Þar er hinum hásiðmenntaða útlendingi gefið færi á að ferð­ast niður um op Snæfellsjökuls, svo að segja, alla leið að hjarta Íslendinga. Útlendi bíógesturinn fær franska feg­urð­ar­dís sem leikur Bach af fingrum fram meðan hún ræðir átak­an­lega mál við verðandi tengdaföður sinn, sér til halds og trausts. Í vél­inni á leið að sjávarplássinu þar sem hin al­ís­lensku hreindýr halda til í miðbænum spyr hún unnusta sinn ís­lenskan hvern­ig staður þetta sé.

Hlýtur hún þá það svar úr munni helsta Fjallaeyvinds mynd­arinnar, sem Hilmir Snær leikur, að þetta sé staður þar sem systrum hans var nauðgað fyrir kynþroskaaldur, en þegar þær sögðu föður sínum þá reynslusögu hefði hann sagt að það væru einungis fífl sem létu fífl nauðga sér.

Þetta var skilgreiningin á hinu íslenska í fáum orðum og augljóst að þarna er verið að selja fósturlandsins freyju í þús­­undasta skipti fyrir örlitla athygli útlendinga, verið að selja stórborgarmanngerðinni goðsagnahugmynd um náttúru­mann­gerðina. Vá, þetta eru villimenn, geta Þjóðverjar hugsað og farið heim úr bíó­inu, sáttir við sitt.

Í myndinni er ekki hægt að finna óbrjálaða mann­eskju, nema franska frelsistáknið og einn Norðmann. Og til að það fari ekki fram hjá neinum að Hafið gefi mynd af hinu ex­­ótíska Íslandi, þá segir franska menningarsymbólið sem um­­vefur útlenska áhorfandann fögrum útlimum sínum að lok­um eitthvað á þessa leið við unnusta sinn:

Ég er fegin að ég kom því núna veit ég hver þú ert.[ii]

Eins og sést á Hafinu getur leitin að hinu íslenska, líkt og önnur hjátrú, leiðst út í algera vitleysu. Þetta sést enn betur hjá Kristmanni Guðmundssyni í því sem hefur verið kallað fyrsta íslenska vísindaskáldsagan: Stjörnuskipið.

Eins og við höfum áttað okkur á má skipta öllu sem mað­ur vill virðast hafa tök á í þrennt, og það gildir líka um vís­indaskáldsögur:

Í fyrsta lagi eru verkfræðingasögur, það er að segja vísindaskáldsögur eftir menn sem í raun hafa vit á vísind­um.

Í öðru lagi má nefna félagslegar vísindaskáldsögur, sem gerast gjarnan í framtíðinni eða á öðrum hnöttum en fjalla þó aðallega um samfélags­gerðir, strúktúr framandi heima. Útó­pí­­ur og dystópíur eru skyldar þessari grein.

Í þriðja lagi eru svokallaðar geimóperur, það er að segja venjulegar skáldsögur eftir höfunda sem hafa ekki vit á vís­indum og enga sérstaka innsýn inn í launhelgar samfélaga, en í stað þess að tala um bíl er talað um geimskip til að fá annar­leg­an blæ á söguna fyrirhafnalaust.

Verk Kristmanns, sem er forvitnilegur forboði ný­ald­ar­­hugsunarinnar, er svokölluð geimópera og nær því ekki máli sem alvarlegur vísindaskáldskapur.

Stjörnuskipið, með hinn ljóshærða og bláeyga Ómar Holt innanborðs er hins vegar reglulega skemmtilegt verk, ekki síst vegna þess hvað höfundurinn ornar sér mikið við til­hugs­un­ina um alheim fullan af föngulegu kvenfólki. Hann ræður sér ekki af kæti yfir þeirri tilhugsun. Og vitanlega hafa þessar feg­urðardísir, í öllum regnbogans litum, aldrei séð neitt exót­ísk­ara og meira aðlaðandi en íslenskan karlmann. Þarna hefðu menn átt að hætta leitinni að sannleikanum um hið ís­lenska; hann er sá að allar konur alheimsins þrá hið íslenska í líki íslensks karlmanns! Það er ekki til eftir­sóknar­verð­ari lif­andi eining í alheiminum.

Alltaf þegar sú fegursta þeirra allra, já, Miss Universe, að nafni Me-lú Ga-la, lítur í blá augu Ómars Holts, þá get­ur hún ekki stillt sig um að taka um hönd hans og segja – mjúk­um og yndisfögrum rómi:

“Það er gott að lifa, lífið er óviðjafnanlegt ævintýri.”

          Ómar Holt í geimóperunni Stjörnuskipið er leynd­ar­dóm­urinn um hið íslenska, því skulum við aldrei gleyma nú þeg­ar hann er loksins fundinn.

Meistaraverkið sem þurfti til að gera út af við leitina að hinu íslenska er Vargatal eftir Sigfús Bjartmarsson. Þar hætt­ir Sigfús hinni íþyngjandi leit alltof margra að íslensku ídent­í­­teti og fer þess í stað beint inn í kjarnann á nátt­úru­mann­­gerð­inni, inn í kjarna veiði­mannsins. Hann hættir ekki fyrr en hann er orðinn dýrin í landinu. Þannig fer hann beint í gegn­um hið ís­lenska hjóm og inn í það upprunalega og sammann­lega. Inn í það dulda. Verkið er Sjamanismi. Leiðin að hinu ísl­enska ligg­ur inn í náttúrumanninn, sem er í sjálfu sér til í öllu fólki, og leiðin inn í náttúrumanninn leiðir inn í sjaman­is­­mann, sem aftur leiðir inn í dýrið. Þannig að verk Sigfúsar fæst loks­ins við kjarnann á þessari stefnu, kjarna sem er vit­an­­lega al­ger­lega handan við eitthvað sem tengist þjóð og þar með utan við kort allra sem leita að því íslenska.

Þegar menn eru komnir þangað og fást í raun og veru við það sem þessi leið býður upp á, þá eru þeir komnir svo langt að afar fáir fylgja höf­und­inum og úr verður afbragðs­verk sem fáir lesa og fáir skilja. Verkið er samt sem áður kór­ón­a þjóðeðlisstefnunnar sem von­andi leggst af með öllu eftir hrun bank­anna. Þá átta menn sig vonandi betur á að Ís­lend­ing­ar eru fullkomlega venjulegt fólk í sama heimi og allir aðrir og um þá gilda nákvæmlega sömu lögmál.

Mörg dæmi má nefna um það hvernig reynt er að gera hvers­dags­lega vitneskju gáfulega með því að tengja hana við hið íslenska. Til dæmis má nefna staðhæfinguna:

 

Það er algengt að fólk starfi við það sem það hefur hvað minnsta hæfileika til að gera.

 

Fullyrðingin á ágætlega við um allan heim. Að vísu má greina hana niður og þá sér maður að fyrirbærið hæfi­­leiki er mjög flókið og hvernig það fyrirbæri kallast á við verk­skipt marglaga samfélag er líka afar snúið. Þegar þetta er greint betur kemur í ljós að fullyrðingin er nokkuð ónákvæm, og vísar ekki veginn að því sem hér getur verið áhugavert, það er að segja hugleiðingar um tengsl samfélags og hæfi­leika og hvers vegna persónuleikinn getur átt erfitt með að finna brú þarna á milli. En við skulum samt halda okk­ur við fullyrðinguna því hún er í takt við alþýðlegar full­yrð­ingar sem hugsun um þjóðareðli sækir kraft sinn í. Þá taka menn sig til, hugsa mikið, gerast rödd þjóðarinnar og bæta við fullyrðinguna töfraorðum:

 

Það er algengt að fólk starfi við það sem það hefur hvað minnsta hæfileika til að gera, á Íslandi.

 

Setningin á allt í einu að vera orðin for­vitni­leg og gáfuleg af því hún virðist núna sérstaklega eiga við fólk á Ís­landi. Að bæta við hana, á Íslandi, hefur sett Íslenskan les­anda í þá stöðu að spyrja sig:

Bíddu, veit sá sem þetta segir eitthvað sem ég veit ekki um eðli Íslendinga? Hvernig fór hann að þessu? Gerði hann samanburð út um allan heim? Eða las hann leynd­ar­dóm­inn í huga sér út frá sérstöku næmi um hvað Íslendingar eru mið­að við hvað hann finnur á sér að gildi um restina af ver­­öld­inni?Ef svo er þá er hann galdramaður. Vá!

Sannleikurinn er sá að hið eina sem hefur gerst er að full­komlega hversdagsleg sannindi um manninn sem slíkan hafa verið dulbúin sem gáfulegur leyndardómur um okkur sérstaklega með því að bæta við tveimur orðum. Allt í einu lítur hversdagsleg fullyrðing út fyrir að vera ígrunduð og það mætti ímynda sér að á bak við hana sé sérstök rannsókn og sérstakur hæfileiki. En það sem sú ímyndun í reynd gerir er að breyta saklausri fullyrðingu í hættulega vitleysu, því það er alveg út í bláinn að þetta eigi við sérstaklega á Íslandi og eigi fremur við Íslendinga en aðra. Að fara þá leið með þessa sáralitlu og einföldu hugmynd er að blása hana upp í eitthvert merkilegt vandamál sem herjar á okkur sérstaklega og gerir okk­ur að einhverju tilfelli. Það þarf alveg sérstaka hugsun til að geta þvælt sjálfum sér inn í mikla sjálfsanalýsu út frá svona ómerkilegri almennri fullyrðingu. Eins og með önnur vafa­söm trúarbrögð þar sem prestar sækja vald sitt í vafa­sama sálfræði er fyrst komið inn vanda hjá hinum trúaða og síðan látið sem maður búi yfir valdi til að lækna hann. Eina sem presturinn hefur þó gert er að möndla með inni­stæðu­laus orð sem hafa sterk ítök í tilfinningalífi hins trú­aða.

 

5. Það er hægt að segja bara sögu, í rituðu máli.

 

Stundum, ef menn eru haldnir nokkrum eða öllum rang­hug­mynd­um um íslenskar bókmenntir sem hér eru nefndar, og eru svo djúpt grafnir inn í merkingarhrauk termítaborgarans að þeir skilja ekki merkingu tilvistarspursmála, birtist það í því að þeir halda að það sé hægt að segja bara sögu í rituðu máli. Það orðalag gefur til kynna að saga sé hreint og beint skilgreinanlegt fyrirbæri sem felur ekki í sér neina dóma heldur skilar af sér ­tærri og afmarkaðri merk­ingu sem höf­­und­ur­inn höndlar fullkomlega. En það er sama hve sak­leys­islega sögu maður skrifar niður, alltaf má spyrja: Af hverju er talað um ungan fremur en gamlan, hvítan frek­­ar en svartan, konu fremur en karl, ríkan fremur en fá­tæk­an, há­menntaða fremur en ómenntaða, og svo framvegis.

          Bara að lýsa persónu og stað­setja hana, sama þótt hún sé til í nákvæmlega þeim að­stæð­um í veruleikanum, er að taka afstöðu og boða gildi, þegar hún er staðsett í rituðum texta. Veruleikinn getur verið jafn sjálf­­sagð­ur og sólin þar sem mað­ur hrærist í honum en kom­inn í texta sem einhver les, ein­hver sem er í tíma og rúmi óháður því sem talað er um í sög­­unni, er hann allt annað en sjálf­­sagð­­ur. Þegar fél­ags­leg­ur veru­­leiki, sama hve sannverðuglega honum er lýst, er kom­­inn yfir í texta, er hann orðinn merkingar­staf­róf í allt öðru sam­­hengi en hann var annars.

          Að átta sig ekki á þessu er að vera í hjarta sínu nátt­úru­mann­­gerð á því stigi sem áttar sig ekki á mun­inum á töl­­uðu máli í augna­blik­inu milli vina í sama félagslega veru­leika og bók sem lætur úr höfn augna­blik­sins, siglir víða og mæt­ir fólki af öllu tagi. Að ætla bara að segja sögu í rituðu máli er að ímynda sér að sá fél­ags­­legi veruleiki sem þú talar um sé veru­­leikinn og þú rödd hans. Þú, sem höf­undur, átt sem sagt að vera þess megn­­­ugur að ákveða hvað sé veruleiki og setja hann fram. Menn sem trúa þessu í raun, sem Nýbúinn efast um að séu marg­ir, eru ekki skáld, held­­­­ur er “veru­leikinn” skáld sem dreym­ir þá. Þeir geta kannski verið ágætir sögu­menn í munn­legri frásögn með vinum sínum en hugsun þeirra er of tengd fél­agslegum hlut­­veru­leika til að þeir geti með góðu móti vald­­ið frásögn í bók.

          Und­ir­texti þess sem segir bara sögu í bók er að það sem hann segi, hvern­ig hann sjái það, sé satt, rétt, eðlilegt, hið sjálfgefna. Sá undirtexti á jafnframt að sannfæra mann fyrir­fram um að röddin og sagan sé ekki bara main­stream held­ur bein­­línis veru­leikinn og hugs­an­leg gagnrýni verð­ur af­brigði­­leg fyrirfram. Að gagnrýna texta sem er svona vendi­­lega inniluktur í ranghugmyndum verður eins og að mótmæla því að sólarhringurinn skiptist í dag og nótt. Einmitt þess vegna er líklegast að þetta raunsæja íslenska sæluhús sem byggt hef­ur verið inn í allt of stóran hluta íslenskrar bók­mennta­sögu hrynji til grunna þegar menn komast að úr hvílíkum sjálfs­blekkingum það er byggt, líkt og efnahagslífið var á tíma­bili.

          Menn eru nú þegar komnir út úr kofanum og af stað annað. Þegar þeir líta til baka reynist húsið hafa verið hilling. Við erum bara óskilgreint fólk und­ir berum himni og það rignir á okkur óskilgreindum orðum.

Til að taka dæmi af hve snúin einfaldasta saga getur orðið þegar hún er komin í ritaðan texta má nefna stystu sögu sem Nýbúinn þekkir til. Hún er eftir óþekktan höf­und og hljóðar svo:

 

Palli var einn í heiminum, þá var bankað.^[iii]

 

Ekki veit ég hvernig á að flokka þessa sögu. Þótt spenna og óhugnaður liggi í loftinu er ég samt ekki tilbúinn til að afgreiða hana sem einfalda afþreyingu á borð við hryll­ings­sögu eða spennusögu. Til þess býr sagan yfir of mikilli dýpt, sem maður tekur þó ekki fyllilega eftir nema maður leggi á sig að endurlesa hana.

 

Palli var einn í heiminum, þá var bankað.

 

Það er margt sem skýrist við endurlesturinn, margt að staldra við sem sást yfir í fyrstu. Til dæmis, hvernig er hægt að fullyrða að Palli sé einn í heiminum fyrst einhver bankar? Er þetta hugsunarskekkja hjá höfundi, eða er hann að veita okkur vísbendingu? Kannski er hann að velta upp spurning­unni: Hverjir eru á ferð í heiminum sem koma ekki fram í mann­tals­skrám en geta þó átt til að banka upp á hjá manni? Ef til vill á höfundurinn við að annaðhvort Guð eða djöf­ull­inn hafi bankað á dyrnar hjá söguhetjunni. Snilld sögunnar ligg­­ur þá í því að það er undir lesandanum komið hvor þeirra kump­ána sé á þröskuldinum hjá Palla. Sagan afhjúpar fyrir les­and­anum hvorn hann lítur á sem sinn andlega meistara, Guð eða djöfulinn. Hver finnst ykkur standa á útidyra­tröpp­unum?

 

Palli var einn í heiminum, þá var bankað.

 

Þótt sagan geti með þessum hætti lokið upp fyrir les­andanum á hvað hann trúir, þá er hún engan veginn fullskýrð. Líti maður á hana köldum augum til að greina tækni­legar hliðar hennar tekur maður strax eftir því að sagan býr yfir mikl­um hraða, byrjunin er grípandi og endir­inn óvæntur. Per­són­u­sköpun hins óþekkta höfundar tengist sögusviðinu á frum­­legan hátt. Palli er skilgreindur út frá því að hann er einn í heiminum, og sú skilgreining nægir til að maður tengist hon­um strax náið. Maður er samstundis kom­inn inn í hann og horfir yfir mannlausan heim. Eitthvað dulúðlegt svífur yfir vötnum.

 

Palli var einn í heiminum, þá var bankað.

 

Í einni svipan verður manni ljóst að það er átt við post­ul­an Pál, þegar talað er um Palla. Og það er kristaltært að Palli kemur fyrir sem fulltrúi allra manna á jörðinni. Sá sem bankar er Jesús Kristur sem er kominn aftur eins og Páll var alltaf að tala um að hann mundi gera. Sjá ekki margir ljósið þegar þeir lesa þetta enn einu sinni?

 

Palli var einn í heiminum, þá var loksins bankað.

 

Kannski er ekkert dulúðlegt við þetta. Kannski er Palli jafn aleinn og margir vilja meina að við séum í alheiminum. Og ef hann er það þá er hann einn fær um að banka. Er Palli að missa vitið? Ef til vill hefur hann setið inni þúsundasta dag­inn í röð. Í leiðslu laumast hann út um glugga og bankar á dyrnar. Skýst aftur inn um gluggann, kastar sér í sófann, dreg­ur álafossteppið upp fyrir haus og segir við sjálfan sig: “Hver skyldi vera að banka svona seint?” Er geðveikin ekki aug­ljós í sögunni?

 

Palli var einn í heiminum, þá var bankað.

 

Er þetta ekki sálfræðileg lýsing á hinum firrta nú­tíma­manni? Fólk er honum svo framandi að honum þykir hann vera einn í heiminum. Lesum söguna enn einu sinni til að finna hvernig við týnumst með aðalsöguhetjunni.

 

Palli var einn í heiminum, þá var bankað.

 

Ef við týnumst ekki með Palla vaknar ný spurning: Hver er sögumaður og hvernig tengist hann sögunni? Ef sagan er sönn og Palli er einn í heiminum, hver var þá til frá­sagnar? Er það ef til vill sögumaður sem bankar á dyrnar? Er hann hrakmennið sem lokaði Palla inni í sög­unni til að byrja með og er núna kominn til að kvelja hann enn frekar? Eða er það lesandinn sem bankar á dyrnar? Er lesandinn mættur til að lífga Palla við með því að renna augunum yfir líkama hans, samansettan úr átta vel völdum orðum?

Erfitt getur verið að átta sig á þessu. Og ekki ein­faldast málið þegar það rennur upp fyrir manni í hve mörg bók­menntalíki ólíkindatólið Palli getur brugðið sér. Helgi­sagan er til dæmis mjög nærtæk: Þá hljómar sagan svo:

 

Sánkti Páll var jafn aleinn í heiminum og heilagur andi, þá var bankað og harpa strokin þýðlega í fjarska.

 

En þessi miskunnarlausa saga er allt eins líkleg til að taka á sig allt annað og óæðra form:

 

Palli elding hafði loks sæst við að vera einn í heim­inum þegar bankað var á útidyrnar og hrópað dimmum rómi:

“Komdu út helvítið þitt, það er bara pláss fyrir einn í þessum heimi!”

 

Þetta mætti túlka sem ádeilubókmenntir, kald­hæðnisleg árás á árásargirni mannsins. Eða byrjun á kúreka­sögu. Og möguleikarnir eru langt frá því að vera upp taldir.

 

Veslings Don Paulo lá í rúminu og barðist við grátinn, hann var al­einn í heiminum. Þá var bankað laust á hurðina. Don Paulo lagði við hlustir, en allt var hljótt. Þetta er ábyggilega bara óskhyggja, hugsaði Don Paulo, og líkaminn spenntist upp í krampakenndum ekkasogum. Slík voru óhljóðin að Don Paulo heyrði ekki þegar bankað var á nýjan leik, og kallað mjúkum rómi, “Paulo, mí amor, ertu þarna!” Nei, Don Paulo ætlaði aldrei­ framar að gera sér gyllivonir, aldrei framar skyldi hann hlaupa eftirvæntinga­rfullur til dyra, svipta þeim upp og hrópa:

 “Ertu komin aftur, litli kisufuglinn minn!”

 

Skyndilega er ljóst að sagan um Palla er suður-amer­ísk harmsaga, þar sem það að vera fjarri þeim sem maður unn­ir jafngildir því að vera einn í heiminum. En áður en maður veit af er Don Paulo horfinn og Kafteinn Páll mættur.

 

Lendingin tókst giftusamlega hjá kafteini Páli á hinni líflausu plánetu k-37. Páll sat með fæturna uppi á mælaborðinu, sötraði volgt brúsakaffi og virti fyrir sér grænt sólarlagið þegar skyndilega var eins og eitthvað fyrir utan klóraði í hurðina.

 

Við höfum séð Palla í öllum þessum gamalkunnu að­stæðum. En Palli getur líka orðið póstmódernisti í anda Nick Horn­bys, Helenu Fielding, Erlends Loe eða Hallgríms Helga­­sonar,[iv] svo nokkur dæmi séu nefnd. Þá verður hann ögn inn­hverf týpa, sjarmer­andi firrt, haldinn aðlaðandi áráttu sem gerir hann persónu­legan. Áráttan getur verið söfnun á gömlum vínylplöt­um. Með þekkingu á fánýtu sérsviði sínu sem hann hefur full­komið vald yfir bætir Póst-Palli sér upp að fá engu ráðið um heim sem hann skilur ekki.

 

Póstmóðu Palli hafði nú verið einn í heiminum í tæpt ár án þess að taka eftir því vegna þess að hann var upptekinn í myrkraherberginu við að framkalla myndir af fyrr­verandi kærustum sínum í þann mund að ná því eftir­sóknarverða ástandi sem söngkonan kallaði “state of emergency”. Safnið var umfangsmikið og átti að leiða í ljós svip hans í augum þeirra á hinni afhjúpandi stundu og þar með hver hann var, ef hann var einhver. Skyndilega tók hann eftir undarlegum takti sem honum fannst skrítið því hann hélt að M and M diskurinn væri á enda runninn. Gat verið að það væri verið að banka. “Andskotinn, ekki ár liðið og amma strax búin að hafa uppi á mér,” hugsaði hann og ákvað að treina frelsi sitt með því að fara ekki út úr húsi framar ótilneyddur.

 

Á þennan hátt getum við haldið áfram þar til við erum með öllu hætt að treysta Palla. Jafnvel einföldustu sögu hans er hægt að skilja á ótal vegu, og þegar hann bregður sér í önnur líki fjölgar túlkunarmöguleikunum enn frekar. Rennir þetta enn frekari stoðum undir að það sé ekki hægt að segja bara sögu í rituðu máli, og þó erum við einungis rétt byrjuð að klóra í yfirborð bókmennta­legrar tjáningar. Er nema furða að heim­spekingurinn Platón hafi viljað úthýsa Palla úr fyr­ir­myndar­ríkinu? Bókmenntir kanna hið óþekkta og stuðla að breyt­ingu og búa endalaust til nýja, óvænta merk­ingu, nokk­uð sem maður þarf síst á að halda í útópíu. Veröld Platóns hefði mátt lýsa með eftirfarandi sögu:

 

Allir nema Palli voru í þúsundáraríkinu, eftir það var aldrei bankað.

 

Er þetta ekki mun dapurlegri tilvera en að sitja uppi með strákgreyið hann Palla og bankið hans? Við skulum halda í Palla og muna að þegar sagan um hann er komin í ritaðan texta sést hvað fyrirbærin söguþráður og saga, eru dularfull fyrirbæri.

 

6. Ég er (eins og) þjóðin og þjóðin er (eins og) ég og ís­lenskur rit­­höfundur segir okkur hver við erum sem þjóð, sem Ís­lend­ing­­ar, hann er rödd þjóðarinnar. Hann stendur í nánari tengs­l­um við þjóðararf, þjóðarsögu og þjóðareðli en aðrir.

 

Hugmyndin lýsir sér í því að stundum álítur fólk það þekkja  hvort annað af því það er frá sama smáríkinu. Þetta sést þegar fólk frá litlu landi dvelur erlendis. Sumir ímynda sér til dæmis að ef þeir séu erlendis sjái þeir aðra Íslendinga auð­veldlega á löngu færi innan um annað fólk. Hugmyndin um að við séum eitt er svo sterk að tilhugsunin um að Íslend­ing­ar geti horfið hverjir öðrum inn í ópersónulegan fjölda verður skelfi­leg, eins og tilhugsunin um að týna sjálfum sér, til­hugs­un­in um að vera ekki einstakur, um að deyja. Getur það verið meira en einmanaleg tilhugsun.

          Hugmyndin segir í reynd; ég þarf ekki að kynnast þér því þú ert eins og ég. Þetta má líka útleggja: ég þarf ekki að kynnast mér því ég er eins og fólkið í kringum mig.

          Þessi tegund hugsunar stuðlar að grunnhyggni og byrgir á helstu töfrana í lífinu, helsta áhugaverða markmiðið í líf­inu, það er að segja annað fólk. Nýbúinn er sem sagt ósam­mála hinni frægu setningu Sartres um að annað fólk sé helvíti en er sammála Martin Buber um að í því einstaka sem býr í hverjum manni birtist galdur tilverunnar og að ánægjan af lífinu er að sjá þetta í öðru fólki.

          Hin sakleysislega ranghugmynd 6 verður fyrst hættuleg þegar menn yfirfæra sig á þjóðina í borgaralegum veru­leika og borgaralegu starfi. Þá virðist saklaus og sjálfhverf ein­feldni nátt­úru­mannsins fyrirvaralaust vera argasta mikil­mennsku­­æði eða annað ámóta skemmtilegt.

          Það er spurning hvort skýringin á því hvers vegna Íslendingar eiga Evrópumet í hjónaskilnuðum tengist rang­hug­mynd 6. Eftir að fólk hefur verið gift í ákveðinn tíma kem­ur í ljós að það þekkti hvorki sig né hinn aðilann jafn vel og það taldi í byrjun og ræður því ekki við sambandið.

 

          Sú staðreynd að Íslendingasagnaarfurinn varð nokk­urs kon­ar þjóð­­arréttlæting, arfur sem varðveitti þjóðareðlið og að Hall­dór Laxness færði hann til nútímans með því að klæða hann nú­tímastafsetningu á þeim tíma þegar höfundar og skáld voru lengi búin að vera að skilgreina þjóðina í sjálf­stæð­is­bar­­áttu hennar, og það að hann skuli hafa skrifað afar Íslands­skilgreinandi texta og hafa fengið Nóbels­verð­laun­in mikið til fyrir að endurvekja þjóðararfinn hefur sett höf­­und­inn að hluta í hálf prestlegt hlutverk þess sem boðar okkur leynd­ardóma hins guðdómlega bókmenntaarfs, þjóð­ar­eðlið. Rithöfundurinn er rödd okkar og segir okkur hver við erum. Hann mótaði þjóðina og núna heldur hann henni saman. Hann á að vera í miðju sam­félaginu með skoðanir á öllu, rödd þjóð­ar­inn­ar sem tjáir þjóð­arsálina og getur fullyrt ótrúlegustu hluti um Ísland og Íslendinga auðveldar en aðrir ákveða hvað þeir ætla að hafa í matinn. Hann getur notað orðið Ísland eins og um persónu sé að ræða, Ísland er (eitt orð) ... og hann skilur betur hvernig Íslendingar eru (eitt orð) ... en aðrir sitt eigið tilfinningalíf. Fyrirvaraorðalag sem aðrir þurfa að nota eins og á Íslandi má sums staðar finna ... eða, eins og annað fólk eiga margir Íslendingar til að ... virðist honum framandi enda alltof hikandi.

          Íslenskur bókmenntaheimur er mikið til þannig snið­inn að það er einhver miðlægur höfundur sem persónugerir þjóð­­­ina, eins og Laxness gerði á sínum tíma, og er eins konar rödd þjóð­ar­inn­ar. Get­ur það verið eftirsótt fyrir suma að vera þessi rödd en menn átta sig ekki á því að rödd þjóð­arinnar er ekki rödd manns sjálfs og að ef fyrirferðarmesti hluti þjóð­ar­inn­ar segir tóma vitleysu þá gerir við­kom­­­andi það óhjá­kvæmi­lega sjálfur á stundum. Rödd þjóðarinnar festist óhjá­kvæmi­lega við sam­tím­­­ann og nær ekki út fyrir hann seinna meir þegar tímarnir beygja í aðra átt. Þeg­ar það hef­ur gerst tekur þjóðin ekki ábyrgð á því sem rödd­in sagði, þá verður við­­kom­andi allt í einu að sitja uppi með vitleysuna sjálfur sem einstaklingur. Af þeim sökum ættu menn að forðast það úr­­elta hlutverk eins og heit­­­an eldinn að verða rödd þjóð­ar­inn­ar. Hlutverkið neyðir fórn­­­ar­lambið út í ógöngur að lokum, þar sem það talar í öfug­­­mælum eins og út­brunninn póli­tíkus. Þá verða menn svo mátt­­ugir að þeir geta í einni blaða­grein lýst yfir að Ísland sé ... eitt eða ann­að, enda búnir að tapa sér í að vera rödd þjóð­ar og tala ekki nema fyrir henn­ar hönd. Á end­anum geta þessir menn lent í að vera spurð­ir á förn­­­um vegi; jæja, hvað segir íslenska þjóð­in í dag?

          Þetta hlut­verk höfundarins er partur af viðamiklu leikriti sem heit­ir íslensk menning sem að of stórum hluta sam­an­stend­ur af samspili allra þeirra ranghug­mynda sem hér hafa ver­ið taldar upp og virkjast í sam­spili fyrir­tækja, fjöl­miðla, ein­stak­linga og stofnana. Veita verður athygli samspili þessa alls til að sjá ekki bara að­al­leik­arana heldur allt leik­ritið.

          Ranghugmyndanetið í bókmenntaheiminum byggir á hug­myndum sem voru nauðsynlegar fyrir rúmum 100 árum, jafnvel sumar róttækar í vissu samhengi á þeim tíma, en í dag halda menn að þeir séu róttækir og vitrænir inni í trygg­um heimi sömu hugmynda af því hefðin segir þeim að þeir séu það. Í reynd eru þeir sem fylgja meira en helmingi af nefnd­um hug­­myndum leynt eða ljóst það sem hér verður kall­að straum­fiskar fastir í neti gamaldags straum­fiska­hug­mynda[v] og þeir eru oftast íhalds­sam­ar raddir ríkjandi ástands.

 

3. Fjórar almennari ranghugmyndir í bókmenntum.

Þær sex ranghugmyndir sem nefndar hafa verið tengjast sér­stak­lega þjóðerni og eiga margt sameiginlegt með rang­hug­mynd­um smáþjóða almennt. En hér á landi sem víðar ber á öðrum rang­­hugmyndum líka sem eiga meira skylt við rang­hug­myndir í stærri löndum, ranghugmyndir stór­borgar­mann­gerða. Um þær má nefna allavega fjögur dæmi.

 

1. Til er mælikvarði á dýpt í persónusköpun og lögmál um hvernig hún skal sett fram í bókmenntatexta.

         

Einföld skandínavísk sálfræði segir að öll persónu­leika­ein­kenni, sérstaklega slæm, megi rekja til æsku. Oft sést það í umfjöllun um óvandaða persónu í skáldsögu þegar talið er að hana skorti dýpt af því að í sögunni fær hún ekki réttlætingu á hegð­un sinni með hraklegri æsku.

          Með þetta viðhorf á lofti fá menn upp­skrift að per­sónu­dýpt sem gengur út á að segja frá vanlíðan eða ósæmi­legri hegðun og vísa allt­af til reynslu í æsku sem skýr­ingu. Lík­anið gengur út frá þeirri hugmynd að mannleg hegð­un sé allt­­­af skýranleg og að samfélagið beri yfir­­leitt ábyrgð á hvern­­ig einstaklingar eru, sérstaklega þegar sýnt er á sentí­ment­al hátt hvernig foreldri eða sam­­félag bregst. Sú hugsun gefur sér að sam­fél­agið geri ein­stak­linginn góð­an og sið­mennt­aðan, en hefur þá dul­du nei­kvæðu ómann­úð­legu af­stöðu, byggða á ótta, að mað­­ur­inn sé ekki siðaður að upplagi.

          Afskaplega auðvelt er að sýna með rökum hve veiga­litlar æskuskýringar eru þegar kemur að hegðun fólks.

          Við heyrum til dæmis sögur eins og af manni sem er alger bind­indis­mað­ur og hefur aldrei drukkið. Hann gef­ur þá skýr­ingu að hann hafi verið al­inn upp meðal alkóhólista og hafi fengið óbeit á drykkju. Þetta þykir alveg eðli­leg ástæða fyrir bindindi hans.

          En eins heyrir maður sögur af forföllnum alkóhólista sem, ef hann er spurður út í drykkjuna, skýrir það með því að hann hafi verið alinn upp meðal alkóhólista. Þar með er skýr­ing­in kom­in.

          Í báð­­um tilfellum er maður kom­inn með “fullkomlega rök­rétta” skýr­ingu á fullorðinshegðun fólks með vísan í æsku, og þó er um andstæða hegðun að ræða. Módelið er sem sagt strangt til tekið ófært um að skýra hegðun fólks.

          Sú tilhugsun að alltaf megi skýra hegðun fólks, og ef sú hegðun er ekki þægileg þá beri samfélag eða fjölskylda ábyrgðina, er borgaranum þægileg fyrst í stað, en í reynd, ef hún er hugsuð lengra, sést að hún hamlar dýpt og frelsi. Í skan­dínav­ískum skáldsögum má gjarna redúsera karakterana nið­ur í sálfræðileg, geðlæknisfræðileg eða félagsfræðileg vanda­málahugtök. Maður skynjar að höfundurinn er frekar að lýsa sjúkdómseinkenni en búa til persónu, og þá finnur mað­ur að skáldskapurinn er horfinn og textinn er undir­lægju­plagg við vísindi, eins konar angi út úr skýrslum sálfræðinga, geð­lækna eða félagsfræðinga.

          Borgarinn miðar stöðu sína og hver hann er við annað fólk í samfélaginu. Ef þetta fólk er þegar til kastanna kemur ófyrirsjáanlegt og enginn getur ábyrgst rétta hegðun þess, þá er hann aldrei ör­uggur fyrir því, og þar með aldrei öruggur með hver hann er. Öryggi er lykilorð borgarans, þannig að einfalda skandí­nav­íska sálfræðin sem telur sig allt geta skýrt og alltaf getað fundið hvar ábyrgðin liggur, er mjög hentug borgaranum.

          Eins og iðulega gildir um borgaralega sýn þá stenst hún ágætlega sem hentugt hagsmunakerfi við ákveðnar aðstæður en engan veginn sem skapandi hugsun í tengslum við grunn­veru­leika. Bókmenntir geta vel staðið í að verja borgaralegt hags­munakerfi endalaust, en þeir hags­munir eru komnir með full góða verði þegar menn telja persónur skorta dýpt ef þær passa ekki inn í skandínavíska skýringamódelið. Þá er borg­ar­inn orðinn það ríkjandi að hann er í reynd farinn að frábiðja sér ógnandi dýpt í skáldsagnapersónum. Þegar það gerist er borgarinn, jarðaður í öryggi, að lesa eitthvað annað en skáld­skap, jafn­vel þótt því sé gefið það nafn. Hversu öruggur vill borg­arinn verða?

          Þetta ork­ar sem dúkku­leik­ur á fólk sem sér heiminn í öðru sam­hengi. Til dæmis er ekki óalgengt að fólk sem í reynd hefur átt erfiða æsku, og er ekki Skandínavar, fatti ekki einu sinni að verið sé að lýsa erfiðri æsku í skandínavískri skáldsögu. Norðurlandabúar hins vegar, og það viðhorf er líka farið að sjást á Íslandi, eru skeptískir ef einhver sem ekki hefur lifað A4 æsku, lýsir hamingjuríku fullorðinslífi. Hvað er hann að fela? Og jafnvel þótt viðkomandi lýsi A4 æsku, þá ber við­kom­andi að líða fyrir það þegar hann er fullorðinn, ein­mitt af því æskan var A4. Þegar það er engin útleið úr kerf­inu hafa menn dottið inn í al­ræðis­hyggju í anda Freud­isma; það er eitthvað að öllum og bara ein­hver annar hefur getu og vald til að gera eitthvað í því! Sem sagt, ein­stak­ling­ur­inn missir vald frá sér til samfélagsins í nafni sál­fræði.

          Þessi hugsun gengur fram hjá þeirri staðreynd að stund­um er erfið æska það besta sem menn eiga og hendir þá, því ef menn lifa af mikla erfiðleika og herðast við þá eru þeir gjarn­an vel til þess fallnir að lifa af í samfélagi sem er ekki sérlega erfitt miðað við styrk þeirra. Þannig eru hug­tök­in gott og slæmt í tengslum við æsku annarsvegar og samfélag full­orðinsáranna hins vegar svo afstæð að það verður mjög ótrúverðugt ef byggja skal á þeim einfalt kerfi. Úrslitaatriðið er að menn geta ekki undirbúið sig fyrir veruleika nema með veruleika, og því er verndaður, öruggur heimur aldrei nógu góður nema sem afdrep um tíma, sama hvað hann er vel sam­an­settur. Veruleikinn sjálfur verður alltaf ófyrir­sjáan­leg­ur og hand­an við hugtök okkar og þess vegna er og verður hættu­legt og gam­an að lifa.

          Ef líf fólks er alltaf skoðað út frá einfalda skandí­nav­íska mód­el­inu þá er það alltaf í Skinnerbúri. Þá er bók­mennta­verk­ið búr­ið og aðstæðurnar verða útreiknanlegar í niður­stöðu sem kall­ast andrúmsloft. Þá er maður kominn með upp­skrift að því hvernig fanga megi andrúmsloft.

          Forð­ar þetta manni frá allri hugsun um sögu­legt sam­hengi, og um hvað eitt­hvað sé í sjálfu sér, um frum­speki, um vanda tákna og skynj­un­ar, og gerir okkur að til­raunadýr­um skil­greindum út frá sér­­stök­um tímabundnum að­stæðum. Um er að ræða grunn­hyggn­ar stemninga­veiðar. Sjálf per­­sónu­sköp­­un­in sem allt hvílir á er sú hugsun sem höf­und­ur­inn er fær um, yfirleitt á sem flestum svið­um samtímis, og birtist í verk­inu, og menn verða að muna að hún er, ef eitthvað er spunnið í höf­und­inn, fyrst og fremst óút­reikn­anleg. Ef lokað er á þetta margræði er lokað á það heilbrigðasta sem hægt er að hugsa sér: Manns­and­ann. Næsta skref væri að setja á hann sjúk­dóms­heiti og veifa því hvenær sem glitti í hann. Þá værum við “örugg” gagn­vart honum líka.

 

2. Snilld tengist geðveiki og geðveiki í texta bendir til snilli­gáfu höfundar.

 

Megingildi borgarans eru öryggi, eign og þekking sem mennt­­un sem gefur status, þekking sem eign. Allt þetta mið­ar á endanum að kyrrstöðu í sálarlífi borgarans ef hann er einn með sjálf­um sér.

          Andstæða þessara borgaralegu gilda er algert óöryggi, eigna­­­­leysi, virðingarleysi fyrir séreignarréttinum, virð­ingar­leysi fyrir þekkingu, og sífelld og ófyrirsjáanleg hreyfing. Ástand sem þetta má líka kalla geðveiki, samkvæmt skil­grein­­ingarkerfi borgarans.

          Af þessum sökum er það ekki óalgengt að skáld­saga byrji á að lýsa félagslegum veru­leika með raun­sæj­um hætti þar sem borgarinn lifir hvers­dags­lífi en þykir eitthvað þjarma að sér. Í miðri sögu ger­ist það svo allt í einu að neikvæð spegil­mynd borgaralegra gilda birtist og geð­veik­in yfirtekur söguna. Menn fara að æða um strjálbýlar sveitir með hagla­byssu og skjóta ein­hvern í ryðguðu baðkari úti í haga svo einn möguleiki af þús­undum sé nefndur.

          Að höfundurinn skuli höndla að lýsa geðveikislegu ástandi á óbeint að sýna að hann umfaðmi bæði heilbrigði og geð­veiki, sé snill­ingur, og það að hann skuli snúa borg­ara­leg­um mark­mið­um upp í andstæðu sína er skilið sem úthugsuð athugasemd um sam­­félagið. Framtakið er þó ekki athyglis­verð­ara en sú staðreynd að sumir hafa gaman af að standa á haus og ráða ágæt­­lega við það verkefni.

          Geðveiki sem er sett fram með þessum hætti, það er að segja til að spegla borgaraleg gildi, er yfirleitt afar ótrú­verð­ug mynd af því flókna fyrirbæri sem geð­veiki er, og þess vegna leiðir viðleitnin hvorki til skilnings á geðveiki né borg­­aralegum veruleika og skilur bara eftir spurninguna um hvað höfundurinn sé að fara. Áhugaleysi gerir það að verkum að margir stimpla hann bara sem snilling og gleyma svo bókinni.

          Spurningin um snilld og bókmenntir verður áhuga­verð­ari ef maður snýr henni við, það er að segja skoðar texta eftir geð­veikan mann og athugar hvort afraksturinn geti verið snilldarbókmenntaverk. Sigurður Nordal virðist álíta svo vera í áhugaverðum formála sínum að Píslarsögu síra Jóns Magnússonar frá 1658, en í honum ber hann Jón saman við Strindberg og Fröding.[vi]

          Píslarsaga síra Jóns nær auðveldlega máli sem hroll­vekja, í merk­ingunni texti sem vekur manni hroll. Ef Písl­ar­sagan hefði verið skrifuð sem skáldsaga hefði hér jafnvel ver­ið um hroll­­vekjumeistaraverk að ræða. Upp að vissu marki er bókin skrifuð meðvitað sem hroll­vekja; höf­und­ur­inn er að lýsa þeim hryllingi sem hann upplifði. Sú með­vit­und gerir að verkum að bókin er nálægt því að verða gott skáld­verk.

          Að Jón skuli hafa verið geðveikur, að hann hafi stjórn­­­ast af blindu ómeðvituðu hatri og tekist að fá fólk brennt á báli í krafti ofsa­trúar sinnar eykur enn á hrylling les­andans. En sá ómeðvitaði hryll­ingur er sjálft hug­skot höf­und­ar, sjálfur höfundurinn. Sá hryllingur er skyldur þeim hryll­ingi sem maður upplifir við að lesa sagnfræði um til dæmis voða­verk nasista, lýsingar sem aldrei verða list í sjálfu sér sama hversu vel þær eru skrifaðar. Séð í því ljósi er hvorki sið­­ferðislega rétt, né hægt, að líta á verk Jóns sem listaverk.

          Píslarsaga síra Jóns er þó það vel stíluð að hætt er við að hver sá rithöf­undur sem ætlaði að snúa henni upp í skáld­sögu mundi gera sig að athlægi. Þess vegna nýtist verkið frá sjón­ar­hóli rithöfundar ekki öðruvísi en sem innblástur í nú­tíma­hryll­­ingssögu­. Sem sagt, þótt geðveikin birtist í meist­­ara­­leg­um búningi verður ekki úr snilldarlegt listaverk held­ur frá­­bær mynd af geðveiki. Að hve miklu leyti sú geð­veiki er höfundarins og að hve miklu leyti hann er heilbrigð mynd af geðveiki tímanna er svo önnur áhugaverð spurning.

 

3. Skáldskapur og innblástur er hvort tveggja gjöf frá Guði og er and­stæða vísindalegrar hugsunar.

 

Bókmenntir skapa oft þann sannleika sem hljómar vel. Til dæmis hljómar vel að segja:

          Vísindaleg hugs­un skapar húsið, bók­mennta­leg hugsun segir okkur hvernig er að búa í því.

          En það má draga svona nokkuð stórlega í efa. Til dæmis er hægt að byggja hús Ódysseifs af lýsingum Hóm­­ers í Ódysseifskviðu.

          Ef maður túlkar setninguna í yfirfærðri merk­ingu og lít­ur á húsið sem manns­líkamann þá má segja að vís­ind­in gegn­umlýsi hann meðan bókmenntirnar reyna að höndla hvern­ig er að dvelja í honum. Sú lýsing fer kannski nær ein­hverj­um sannleika. En það má alltaf spyrja sig hvað skil­n­ingur sé og draga í efa að það sé hægt að skilja nokkurn hlut án þess að bera eitt saman við ann­að og lýsa því í táknum. Sem sagt er spurn­ing hvort nokkur skilningur sé mögulegur án meta­fóra; þær gegnsýra jafnvel raun­vís­indin eins og Þor­steinn Gylfason greinir í rit­gerð­inni Líf og sál.[vii] Ef eitthvert svið ætti heimtingu á metafórum og hlið­stæð­um sem sínum verkfærum, yrðu það þó bók­mennt­irnar.

          Stundum afhjúpar skáldskapur endalausa hlið­stæðu­að­ferð hugans við að skilja hluti með því að draga hana enn sterk­ar fram. Tíminn er eins og vatnið og vatnið er kalt og djúpt eins og vitund mín sjálfs. Hvað er hér verið að tala um, tím­ann, vatnið eða vitundina? Þetta er allt hvað eins og ann­að. Er þetta þá einn hlutur? Nei, við finnum á okkur að svo flat­neskjulegur skilningur er ekki inntak textans. En ef við eigum að segja hvað sé átt við án þess að halda gangandi hringekju hlið­stæðnanna þar sem hlutir skýrast með því að benda hver á ann­an þá erum við einfaldlega pass. Allur skilningur er svona: Tím­inn er eins og vatnið og vatnið er kalt og djúpt eins og vit­und mín sjálfs og hún er eins og mynd sem er máluð af vatn­inu og mér til hálfs ...[viii] Við skiljum ekkert eitt og af­mark­að, sem er það sama og að segja að við skiljum ekk­ert til fulls, skilningur okkar er aðeins praktískur og fúnk­sjó­nal skiln­ing­ur á fyrirbærum í afstöðu til og samspili með öðrum fyrirbærum.

          Enginn skilningur er endanlegur heldur er skilningur allt­af hugmynd og það má vel segja að bókmenntir séu enda­laus leikur að hugmyndum. Bara að lesa eitt orð eins og bíll kveik­ir skilning sem byggir á mörgum hugmyndum. Bók­menn­t­irnar fara næst frumuppsprettu skilnings í hug­an­­um og eru þann­­ig í öllu, þó það hafi lítið að segja að benda á það. Fáir efast um tengsl bók­mennta og heim­speki, þá ekki síst gegn­um til­vista­rlegar spurn­ingar. Slíkar spurningar eru í dag í mestri gerj­un í kring­­um rann­sókn­ir á heilanum sem eru jafn­framt þær rann­sóknir sem fara lengst með að brúa bilið milli hug­­vísinda og raunvísinda. Í því samhengi má nefna hug­leið­ing­ar Vil­ayand­ur Rama­chand­rans  í bókinni Tankens Bio­logi um að öll list eigi mögu­lega alls staðar eitthvað sam­eigin­legt vegna gerð­­ar manns­­­heilans. Gjald­geng vísindaleg þekk­ing á þessu sviði er vit­anlega leik­mönnum sem Nýbú­an­um um megn en nóg er til af að­gengi­legu lesmáli um þetta efni sem gagnast get­ur rit­höf­­undum.

          Í sögum eftir Borges má sjá fantasíu kanna fyrir­bæri sem koma síðar fyrir í rannsóknum tauga­lífeðlisfræðinga á fólki með heilaskaða og sér­gáfur, ekki síst í sögum sem tengj­­ast minninu.

          Ekki verður annað séð en William Heine­sen hafi í Glöt­­uðum snillingum frá 1950 gert mjög góða grein fyrir því sem Gísli H. Guðjónsson réttarsálfræðingur hef­ur verið mik­ill braut­ryðj­andi í að rann­saka síðar: Falskar játn­­ingar. Heinesen gerir fullkomna grein fyrir þessu merki­lega sál­fræði­­lega fyrir­bæri í sögu Kornelíusar án þess að hann virðist einu sinni taka sér­stak­lega eftir því afreki.

          Rannsóknir á heil­­anum og á vitundinni ganga að hluta til út á hvernig vitundin skapar mynd af veru­leikanum, en spurn­ing­­in er hvernig mynd gerir mað­ur af veru­leikanum þegar maður sér hvernig hugurinn blekkir mann til að skapa mynd af veru­leik­­anum, sem maður kallar allt­­af veru­leika, þó mað­ur viti í sömu andrá að er alltaf eitt­hvað annað. Þarna eru allir ávallt staddir í fár­ánlegum völ­und­­ar­hús­spegla­sal í anda Borg­esar, fast­­ir í bókmenntum, eina leiðin til að sjá við blekk­ingu hug­ans, hugsunar­blekk­ing­­um, sjálfsblekkingum, eðlis­lægum stýri­blekkingum í hugsun  er að vera leiknari en hug­urinn[ix] í blekk­­­ingum og þannig sjá í gegnum þær, alltaf skrefi á und­­an, eins og í góðum spennu­sög­um, sem undir niðri eru í reynd að fjalla um að vera á undan geð­veiki, form­leysi og stjórnleysi eig­in hugs­un­ar og halda sér á því stigi sem kallað er sane. Besta leið­in til að ná slíku næmi og þjálfa það að því litla marki sem það er mögulegt, er í gegnum bók­mennt­ir, og þar fást þær við seinasta stóra “andstæðing” mann­sins, mann­­legt eðli. Já, Nýbúinn játar hér með að hann álítur vera til eitt­hvað sem kalla megi mannlegt eðli og hefur þar með stað­sett sig nær nátt­úru­mann­gerðinni en stór­borgar­mann­­gerð­inni í þeim efnum.[x]

          Allar vísindagreinar eru jafn nálægt bók­menntum og allar aðrar vísindagreinar, því bók­mennt­ir eru hugs­un eins og hún er frjálsust. Ævi­­­sagnaritun á í sjálfu sér ekki meiri sam­leið með bók­menntum en kenn­ingasmíðar í heims­fræð­um. Kenn­ingar í heims­fræðum geta kannski haft meiri áhrif á hug­myndaheim bakvið skáldsögu en ævisögur, til dæmis á persónusköpun. Bæði fögin eru jafn nálæg skáldskapnum og veita rit­höf­und­um jafn nauðsynlegan innblástur.

 

4. Lífið er lygilegra en allur skáldskapur.

 

Af ranghugmyndunum sem Nýbúinn fjallar um fer ofan­greind setn­ing kannski næst sannleikanum. En hún er að nokkru leyti ísmeygileg vitleysa og er einmitt forvitnileg vegna þess hvað hún er erfið.

          Segjum að skáld­skap­ur sé það sem Nýbúinn hélt fram á fund­inum með Skandínövunum; hugsun sem rúmar alla aðra hugs­un í sér. Stenst setningin þá? Þá er umræddur skáld­skap­ur það sem skynj­ar líf­ið, tjáir það, og þetta líf væri ekki neitt, hvorki lygi­­legt né annað, ef enginn væri til að skynja það. Setn­­ingin verð­ur dálítið eins og að segja lífið er lygilegra en allt líf. Lygi­legra en hugurinn. En það er hug­ur­inn sem gerir að verkum að við sjá­um undur lífsins, það er hugurinn sem er með öðr­um orð­um lygilegastur. Setningin er að hluta við­snún­ing­ur á því sem réttara er.

Íslendingar trúa vel flestir á raunsæi. Að góð bók byggi á veru­leik­­­anum, því veruleikinn er við og hann er lygilegri en allur skáld­­skapur. Menn fara á stúfana eftir efni úr íslenskum veru­­­leika, hinum íslenska veruleika sem er þá hinn lygilegi skáld­skapur. Það efni er unnið upp. Úr verður raunsær texti, vilja menn meina, af því að þeir kannast við sig í honum. Sú hug­mynd að þetta ferli leiði til skáldskapar er hentug fólki sem hefur ekki langa hefð hugs­unar að baki og nennir ekki að grufla og ætl­ast til að lífið hugsi fyrir það og færi því sög­ur upp í fangið. Aðferðin geng­ur líka út frá þeirri sjálf­um­glöðu trú að við, eins og við er­um, séum svo lygilega merki­leg, að ef okkur er lýst alveg eins og við erum verði úr því heims­­bók­­menntir.

Á Íslandi og í mörgum smærri löndum sést það oft á þeim virkj­um sem menn hafa sett um bókmenntirnar, hvernig þær eigi að vera, um hvað þær eigi að fjalla, með hvaða hætti þær eigi að gera það, hvaða aðferð sé notuð við það og svo fram­­vegis, hve ófrjáls við erum í hugs­un. Þessi höft á hugs­­un okkar, sem ég hef vikið að til dæmis í upptalningu á rang­­hug­myndum í bókmenntum, eru mjög skýr mynd af ótta borg­­aralegs samfélags við hið óþekkta og að hugsað sé um það milliliðalaust með frjálsri aðferð. Íslenskar bókmenntir hafa löngum, í of miklum mæli, verið allgóð mynd af þess­um ótta, en það er ekki meðvitaður árangur.

          Höfundurinn þarf að finna upp á öllu alveg frá grunni, með­al annars því hvað rit­höf­und­ur er og rýmið bók, sem og veruleiki, og svo þarf hann að finna það sem hann fann upp í nýrri mynd og nýrri, sí­fellt, því sköpunin er stigvaxandi og ekki ber að hætta fyrr en allt er alger til­­búningur, sem þó virðist það eðlilegasta sem hægt er að bera á borð í texta. Virðist jafn eðlilegt og meðvitund þeg­ar maður vaknar og er engan veginn meðvitaður um að bakvið vitundina er ára­löng bygg­ingar­­­vinna.

          Raunveruleikinn er aldrei annað en inn­­sæi og marg­ræði flóknustu mann­gerða hvers tíma og mannkyns­sagan er ekki framávið nema þessir karakterar skáni örlítið. Kar­akter hvers tíma varðveitist hvergi betur en í skáldsögum og því eru þær lykilvitni um gæði lífsins, “veru­leik­ans”, á hverjum tíma. Missi þær þetta gildi vegna alls kyns rang­hug­mynda sem eru sniðnar um þær, hafa þær ekkert gildi.

 

4. Helsta ranghugmynd stór­borgar­mann­gerð­ar­inn­ar hvað bókmenntir snertir:

 

Allt felst í heimsmenningunni.

 

Þetta er alvarleg og algeng ranghugmynd höfunda á stóru mál­­svæði. En þó þessi ranghugmynd hái fyrst og fremst höf­und­um sem starfa á stóru málsvæði þá geta höfundar á litlu málsvæði sem eru nær náttúrumanngerðinni einn­ig verið haldnir henni. Þá gruggar ranghugmyndin hugsun þeirra og þar með verk á annan hátt en hún gerir hjá stór­borg­ar­­mann­gerðinni.

          Eins og Nýbúinn benti á hér að framan eru tungumál og menn­ingarheimar alltaf merkileg fyrirbæri, óháð stærð. Það sem ræður eða ríkir er ekki endilega merkilegra en það sem gerir það ekki. Stærðin ræður ekki hve merkilegir eða ómerk­i­­legir hlutir eru í sínu innsta eðli. Menning gengur illa upp í fleirtölu. Ekki er bæði hægt að leyfa dauðarefsingu og banna hana. Ekki er bæði hægt að leyfa umskurð á kven­­fólki og banna hann. Þó að trúarbrögð séu gefin frjáls er enginn einstaklingur í senn kristinn, trúlaus og múha­meðs­trúar. Þótt menning geti verið fjölþætt og mót­sagna­kennd breytir það ekki því að eng­inn menningarheimur er ná­lægt því að rúma marga aðra eða flesta. Þaðan af síður er nokk­ur einstaklingur fær um slíkt. Að ímynda sér það, eins og stór­borgar­mann­gerð­um hættir til, er alvarleg rang­hug­mynd. Menning stórs sam­félags er bara einn menn­ingar­heim­ur og býr yfir tak­mörk­um eins og lítill menningarheimur. Ein­­­stak­ling­ar slíks menningarheims eru líka almennt jafn tak­­mark­að­ir og ein­stak­lingar smærri menningarheima þótt oft sé erf­ið­ara fyrir þá og aðra að greina það.

            Ef menn hafa það viðhorf að heimsmenning rúmi alla aðra menningu í sér, hafa þeir gjarnan ekki fyrir því að læra önn­­ur tungumál og kynna sér aðra menningarheima með opn­­um huga. Leiðir slíkt fyrst og fremst til þess að þeir sjá aldrei sinn menningarheim eins skýrum augum og hægt er, og sjá þar með aldrei sjálfa sig eins skýrum augum og hægt er. Deyfir það alla sýn þeirra yfirleitt og gerir þar með verk þeirra lakari. En líkt og margar náttúrumanngerðir sjá við eig­in ranghugmyndum eins og kostur er, þá gera margar stór­borg­­ar­manngerðir það vitanlega líka og er það ein ástæða

[i] Eftir að Kurt Gödel tvístraði hinu fullkomna stærð­fræði­tungu­máli Russels og Whitehead í Principia Mathematica með Gödeltölum sínum sem sýna fram á mótsagnir í kerfinu verða þeir stærðfræðingar sem ætla að básúna fullkomleika stærðfræðinnar enn aumkunarverðari. Stað­reynd­in er sú að ekkert táknkerfi er fullkomið og tjáning verður aldrei nálægt því eins fullkomin og hún getur verið nema sá sem notar málið eða kerfið, sé sér afar meðvitaður um þá staðreynd. Kostirnir við ófullkomleika táknkerfis verða ekki raktir hér enda langt mál.

 

[ii] Mikið af þessu hugleiðingum, til dæmis um Hafið, birtust í grein höfundar í TMM 3-4. 2003.

 

[iii]. Palli var einn í heiminum: Jens Sigsgaard, 1948. Greinin Palli birtist fyrst í TMM.1.2003. Hér lítið breytt. Einnig flutt við afhendingu bók­mennta­verðlauna Halldórs Laxness 2001

[iv] Eitt sem þessir höfundar eiga allir sameiginlegt á tímabili er að birta skemmtilegar skrár eða lista yfir hversdagslega hluti eins og þyngd, sígarettureykingar, fegurð kvenna og fleira.

 

[v] Með hugtakinu straumfiskahugmyndir er átt við hugmyndir sem þær sex er hér hafa verið nefndar:

1. Íslenska er merkilegra tungumál en önnur tungumál.

2. Útlendingar virða íslenskar bókmenntir og sögueyjuna upp til hópa og eru opinhuga gagnvart flestu sem við skrif­um.

3. Íslensk saga er merkilegri en önnur þjóðarsaga og segir okk­ur hver við erum. Íslendingar bera ekki ábyrgð á mann­kyns­sög­unni.

4. Það er til eitthvað séríslenskt ástand eða einkenni og ef mað­ur reynir að skilgreina það, finna þá útópíu, þá er maður að skrifa bókmenntir sem eru íslenskari en aðrar.

5. Það er hægt að segja bara sögu, í rituðu máli.

6. Ég er (eins og) þjóðin og þjóðin er (eins og) ég og ís­lenskur rit­­höf­und­ur segir okkur hver við erum sem þjóð, sem Ís­lend­ing­­ar, hann er rödd þjóð­arinnar. Hann stendur í nánari tengs­l­um við þjóðararf, þjóðarsögu og þjóðareðli en aðrir.

Aðrar straumhugmyndir mætti nefna eins og hugmyndina: Íslend­inga­sög­urnar er heimsbókmenntir. Þá hugmynd er of langt mál að rannsaka fyrir þessa bók. Straumfiskahugmyndirnar eru yfirleitt hugmyndir sem tengjast þjóðerni, þykja sjálfsagðar, en eru mikil vitleysa ef þær eru skoðaðar rækilega.

 

[vi] Segir Sigurður meðal annars: “Píslarsagan er að mínum dómi eitt af stór­virkjunum í síðari alda bókmenntum Íslendinga.” Til að geta haldið því fram að Íslendingar séu mikil bókmenntaþjóð vantar fleiri stór­virki frá tímabilinu milli gullaldar Íslendingasagnaritunar og fram á vora daga og þá verð­ur að tjalda því sem til er á milli. Kannski seilist Sigurður full langt hér.

 

[vii] Af líkama og sál. Sex erindi um manninn og mannshugann. 1992.

 

[viii] Þeir sem þekkja kvæði Steins Steinarr sjá að hér er því örlítið hagrætt.

 

[ix] Hér má til gamans hugleiða mótsögnina í orðalaginu leiknari en hug­ur­inn, sem sagt staðleysan að vera leiknari en maður sjálfur.

 

[x] Sjá nánar um skoðanir Nýbúans varðandi tengsl eðlis og hugsunar í Eðli og frelsi, í safnritinu Vísland frá 1994.

 

Borgaraleg gildi og pólitískur rétttrúnaður. Kafli úr greinasafninu: Boðskort í þjóðarveislu, sem kemur út fyrir jól.

 

1. Hugtakið mainstream.

 

Halldór Kiljan Laxness sagði í kaldhæðni að það þyrfti mikla snill­inga til að skipta hlutunum í þrennt og gerði gys að sund­ur­grein­ingaráráttu mannsins sem birtist til dæmis í hug­mynd­um Hegels um framvindu mann­kynssögunnar og þróun sam­félaga, (tesa, andtesa, syn­tesa) í hug­mynd­um Sig­munds Freuds um eðli mannsins og skiptingu þess í frum­sjálf, sjálf og yfirsjálf, og í hug­mynd­um kristinna manna um Guð sem þrí­einan, föður, son og heilagan anda.

          Skemmtilegasta þrí­grein­ingin sem Nýbúinn hefur rekist á er þó eftir Machiavelli og kemur fyrir í Furst­an­um þar sem greind manna er skipt í þrennt:

 

             1. Þeir menn sem skilja kjarna mála strax.

             2. Þeir menn sem skilja kjarna mála ef einhver bendir þeim á hann.

3. Þeir menn sem skilja ekki kjarna mála þótt einhver bendi þeim á hann.

 

          Frekar en margir aðrir veit Nýbúinn ekki hvað skal segja við þriðja mann­inum í greiningu Machia­vell­is og því verður hann að fá að loka bókinni, yfirgefa veisluna og fara frjáls ferða sinna.

Fyrir hina tvo sem eftir sitja hefur Nýbúinn ekki neina stór­þrí­grein­ing­ar­aðgerð í hyggju. Und­­ir hnífnum eru ekki fram­­vindu­kraft­­ar sögunnar, eðli mann­­sins, guð­dómurinn eða greind manna. Til athugunar er bara hug­takið megin­straum­ur í bók­mennt­um. Því hugtaki má leikandi skipta í þrennt eins og flestu öðru:

 

1. Hugmyndalegur veruleiki bókmenntaverks.

2. Tilfinningalegur veruleiki bókmenntaverks.

3. Málfarslegur veruleiki bókmenntaverks.

 

Hugmyndalegur veruleiki bókmenntaverks segir ekki bara til um hvaða hugmyndir eru settar fram, sem réttar í verk­inu, heldur á hann líka við hugmyndirnar sem höf­und­ur­inn hefur fyrir­fram um hvað hann er sjálfur, hvað bók­menntir séu, hvað tungu­mál sé, hvað hann sé að gera, hvernig hann ætli að gera það og svo framvegis. Text­inn fylgir megin­straumn­um alveg þegar höf­und­urinn gengur að viðtekinni hugmynd um bók­mennt­ir án þess að spyrja sig hvað þær eru í raun og ætlar bara að segja sögu, eins og gjarnan er sagt. Síðan eru engar hug­mynd­ir boð­aðar í verkinu sem meirihluti fólks getur ekki sam­þykkt.

 Tilfinningalegur veruleiki bókmenntaverks ræðst af því hvaða til­­finn­­ingu lesandinn fær fyrir innræti fólks og hvern­ig sam­skiptum þess er háttað og ætti að vera háttað.

Málfarslegur veruleiki bókmenntaverks fylgir algerlega meg­in­straumnum þegar tungumálið er það hversdagslegt að les­and­inn tekur lítið sem ekkert eftir því og dvelur alveg í sög­unni.

Eins og greiningin á hugtakinu mainstream sýnir er ekki hægt að segja að þótt eitthvað fylgi meginstrauminum þá sé það neikvætt í sjálfu sér. Þar sem bók­menntaleg hugs­­un felur allt í sér er ekkert sem mælir gegn því að í henn­ar nafni birtist verk byggð á sam­þykkt­um hug­mynd­um á alþýðlegu máli sem lofa veru­leikann eins og hann er í hugum flestra. Jafnvel má færa rök fyrir því að mest lesnu bókmenntir hvers tíma geri það alltaf.

Nýbúinn telur  jafnvel að stórvirki í bókmenntum fylgi oftar en ekki meginstraumnum þegar kemur að þætti tvö og þrjú. Sí­gild­ar tilfinningar og sam­skiptamynstur verða aldr­ei of oft túlkuð og það er alltaf jákvætt ef menn geta gert það á manna­máli. Ef menn geta gert það á máli sem er svo vel ígrundað að það virðist eðli­leg­ra en eðlilegt er, eins og til dæmis stíllinn á Njáls­sögu virðist vera, þá er það ekki síðra. Þá hefur hið forn­kveðna tek­ist; listin að fela listina[i].

Það er ekki erfitt að fara gegn mainstream - hug­tak­inu þeg­ar horft er á annan og þriðja lið í skipt­ing­unni, það er að segja tilfinningar og málfar.

Varðandi lið tvö, tilfinningalegan veruleika sög­unn­ar, er til dæmis hægt að skrifa um móður sem langar til að berja hausn­um á ný­fæddu barni sínu við vegg, þegar það grætur því það vill á brjóst, og gerir það svo að allt litast rautt, jafnvel staf­­irnir í bók­inni. Slík saga er ekki tilfinningalega samkvæmt meginstraumnum.

Það er líka auð­velt að lýsa þessu með yfir­gengi­legu og klúru málfari og tryggja þannig að sagan teljist ekki mál­fars­lega fylgjandi meginstraumnum. Af þessu má sjá að það er í raun jafn auð­velt að skrifa ekki samkvæmt meginstraumnum og það er erf­itt að gera það vel, sem segir manni að það sem fylgir meginstraumnum þarf ekki að vera hugs­­analaust og illa unn­ið. Þetta sést til dæmis á afþreyingar­kvik­myndum í létt­um dúr sem geta búið yfir hugvitsamlegu plotti og ver­ið vel gerðar þótt þær fari ekki gegn neinum lið í grein­ingunni á hugtakinu mainstream.

          Núna ætlar Nýbúinn að sanna fyrir lesandanum að hann sé alls ekki neinn mainstream smáborgari, held­ur þvert á móti róttækur, frjáls og frekar töff, eða af­sakið hikið, reglu­lega töff náungi. Þetta tekur bara nokkrar línur og svo getum við farið og haldið upp á áfang­ann. Eru menn viðbúnir? Hér kemur það:

 

          “(......................)”[ii]

 

          Sáuð þið þetta? Nýbúinn þorði (næstum) að segja þessi orð opin­ber­­lega. Ég er enginn smáborgari (?) og svo er ég líka sjálf­stæð­ur í hugs­­un. Spenn­iði beltin, hér kem­ur sönn­un­in:

 

             Allt fer til andskotans, best að fremja sjálfs­­morð strax. Allir karlmenn í góðum stöðum eru tvöfaldir í roðinu, hræsn­­arar, hugs­un­ar­lausir skít­hælar. Fólk hugsar bara um pen­inga og kynlíf, því er and­skot­ans sama um náungann og er að drukkna í ameríkaniseringu og efnis­hyggju! Græðgi, græðgi!

 

Sá höfundur sem þorir ekki að segja þetta, eða af­sak­ið, æpa þetta, og hefur ekki þess­ar skoðanir, hann skort­ir allan dissidans![iii]

Það má spyrja sig hvers vegna einfeldni af þessu tagi á greiða leið að bókmenntum, ekki síst á Íslandi.

Til skýringar á því er best að segja sögu af höfundi sem er mikið niðri fyrir. Honum getur verið niðri fyrir vegna ótal hluta en við skulum segja að í þessu tilfelli sé það vegna pedófílíu. Höfundurinn kemst ekki yfir að jafnvel í bestu sam­félögum heims­ins séu barna­níð­ingar og honum þykir alls ekki nóg að gert til að upp­ræta þá.

Höfundurinn byrjar að skrifa um kynferðislega löng­un til barna. Einhver viðbrögð fær hann, en heim­ur­­inn breytist ekki. Börnum er enn nauðgað af sumum sums staðar. Höf­und­urinn fer að afklæða barn sitt opin­­berlega. Uppá­tækið þykir sér­stakt. En heimurinn er óbreyttur. Höfundurinn byrjar að leita á barn sitt, allt gert af góð­um hug til að fá viðbrögð frá spillt­um heimi, og gera hið nánast ómögulega, vekja hann til um­­hugs­­un­ar. Marg­ir hneyksl­ast en ekkert er gert. Að lokum nauðgar höf­undurinn barni sínu og drep­ur það, til að sýna hví­líkur viðbjóður á sér stað í heim­in­um. Hann er með öðr­­um orðum orðinn sá við­bjóð­ur sem olli því að hon­um var mikið niðri fyrir til að byrja með.

Höfundurinn hefur þó sem betur fer aðeins nauðg­að barni sínu í formi bókmenntatexta. Hann hefur sýnt að hann hefur einhver tök á einni erfiðustu hlið skáldlegrar hugs­unar, sjam­anismanum, en þau tök eru langt í frá full­kom­in. Í stað þess að geta skrifað þann­ig að umbreytingin (meta­mor­phos­is) fari fram í huga lesandans, þannig að les­and­inn breyt­ist bæði í ger­andann og fórnarlambið í sögunni, og skilji smám­ ­sam­an hvort tveggja betur, hefur hugarvíl höf­und­ar breytt hon­um sjálfum í pedófíl. Tilraunin hefur farið illi­­lega úr skorð­um, hellst hefur úr tilraunaglasi yfir hend­ur hans, rjúk­andi gufa gosið framan í hann og hann er að breyt­ast á ófyr­ir­sjá­anlegan hátt. Hann kvart­ar óskýrmæltur yfir skil­n­ings­leysi les­­and­ans sem vill ekki leyfa honum að serða sig og þann­ig læra eitt­hvað! Flótti lesandans verður að sönn­un­­ar­gagni í huga höf­­undarins sem sýnir að hann er rót­tækur.

Út úr ungæðislegri  grótesku höfundar sem ekki hef­ur tök á starfi sínu og getur ekki hugsað árangur þess til enda, kem­­ur aldr­ei neitt nema í mesta falli eitt­hvað sem samsvarar hneyksl­aðri frænku í jólaboði. Að upphlaupi frænku er mikið hleg­ið og því fagnað eins og marki því vegna þess getur höf­und­urinn kallað sig frum­­leg­an og róttækan.

Svona mætti til gamans lýsa hugsunarlausri gró­tesku höf­­­unda sem telja sig vera róttæka ef þeir velta sér upp úr mynd­ríkum grófyrðalýsingum á tabú-at­höfn­um og fara þann­ig gegn öðrum og þriðja lið í grein­ing­unni á hugtakinu main­str­eam. Höfundum ofbýður áhrifa­­leysi bók­mennta, hve lítil bein við­brögð eru við þeim, hve lítil áhrif þær hafa á sam­fél­ag og sið­­ferði, missa sig og enda á að nauðga barninu sínu, það er að segja bókinni sem þeir eru að skrifa. Slíkt er engum til góðs og getur þess vegna, í stöku tilvikum, verið birt­ingar­­form andlegra veik­inda, sem þó er engin leið að vita hvort hefðu komið til óháð skrif­unum eða hvort eru tilkomin vegna álags­ins sem fylgir því að fást við eitt­hvað sem maður ræður ekki við. Betur hefði farið ef höfundurinn skrifaði bara hreint út main­stream texta í stað­inn fyrir að gagnrýna með sam­þykktum hætti hug­myndir og aðgerðir sem megin­straum­urinn for­dæmir.

Einn gallinn við unga róttæka Vesturlandabúann er að hann er orðinn að staðalí­­mynd fyrir Vest­urlanda­búa. Og þeg­ar rót­tækni er orðin staðalímynd er hún vitan­lega ekki rót­tækni lengur. En þar sem róttækni er staðal­ímynd hjá mörgu ungu fólki telur það nánast sjálf­sögð mannréttindi að vera álitið rót­­tækt. En þannig virka hlutirnir ekki og menn verða að sætta sig við að í sam­félagi þar sem flestir eru sammála um flest grund­vallar­atriði varðandi stjórnkerfið verða menn að klóra sér dálítið ærlega í hausnum áður en þeir eru orðnir rót­­tæk­ir. Róttæki Vesturlandabúinn sem er fullur af sjálf­­birg­­ings­legri réttlætiskennd er orðinn klisja. Tal hans er pól­itískt rétt­­­trún­aðartal og gervi­rót­tækni sem er síðri en blátt áfram hugsun sem fylgir í öllu meginstraumnum. Leiklistar­rót­tækni staðal­vesturlandabúans er hluti af sam­þykktum leik góð­­borgarans og getur þess vegna leitt til dá­lít­illa vin­sælda. Þannig fer hlutverkið á endanum saman við löng­­unina til að verða frægur sem telst seint róttæk. Þótt svona illa sé komið fyrir róttæka Vestur­landa­bú­an­um og það sé orð­ið mjög erfitt að vera róttækur, breytir það því ekki að rót­tækni verður alltaf til og birtist oft­ast í ferskri hugsun.

Uppreisnarandi er mjög gott og eðlilegt náttúru­legt fyrir­bæri og nauðsynlegt ungu fólki til að komast að í sam­­félaginu og fá að taka þátt. Rót­tækni er annað, vits­­muna­legra fyrirbæri. Stundum fer þetta saman í af­burðaein­stak­ling­um og þá er yfirleitt gaman að fylgjast með. Einn flösku­háls­inn, af mjög mörgum sem hindrar  að uppreisnarandi fari rót­tæk­ur í gegn­um bók­mennta­texta er að til að hann nái þeim þroska þarf að lesa ógrynni klassískra verka sem eru á bakvið hinn svokallaða raunveruleika, með gagn­rýnu hug­ar­fari, og greina for­tíð og framtíð vökulum augum. Þetta er ævi­­­starf sem aldrei nokk­urn tíma skilar umsvifalausum ár­ang­ri. En þegar nátt­úrulegur upp­reisn­ar­and­inn lifir alla þessa vinnu af og tjáir sig á öll­um stigum þess langa fer­ils verður oft úr því heill­andi mynd af manns­and­an­um.

Það er til gró­teska sem er hluti af frjórri hugsun, eins og í tilviki Marquis De Sade. Hún krefst ríks hug­­mynd­aflugs ef hún á að skila sér, krefst þess að menn valdi lið eitt í greiningunni á hugtakinu main­str­eam, hugmyndaliðnum. Hún getur líka verið sár og jafn­vel falleg eins og í sum­um ljóðum Diddu og skáld­sögum á borð við Stálnótt eftir Sjón. En oft er gró­teska of­notuð sem stutta leiðin að frum­leika­stimp­l­inum.

Ein af ástæðunum fyrir útbreiðslu Bu­kowski­ein­kenn­is­ins,[iv] róttækni þeirra sem aðeins valda liðum 2 og 3 í grein­ing­unni á hugtakinu mainstream, er að mikið er af gáf­uðu ungu fólki frá góð­­um borg­­ar­a­legum heimilum, keimlíku fólki sem vill skapa en er ósátt við hvaðan það kemur, ósátt við að hafa ekki nægi­lega sér­stöðu sem karakterar í ein­stak­lings­­hyggju­sam­fél­ag­inu þar sem menn vilja í senn vera frægir og sérstakir, nokkuð sem fer illa saman. Þetta fólk vill auðkenna sig með því að vera eitt­­hvað annað, og stekkur strax yfir í and­stæðu borg­ara­legra gilda. Það gerir sér ekki grein fyrir að ekk­­ert er jafn er­fitt, leið­­­inlegt og seinvirkt og sönn rótækni og frum­leiki í hugs­­­un. Þegar fólk hefur markað sér sérstöðu og nokkur ár hafa lið­­ið sést smám saman hve mikil róttækni fólst í hugs­un þess og per­sónu.

Önnur ástæða fyrir því hve algengt Bu­kowski­ein­kennið er á Íslandi er skortur á lifandi heimspekihefð. Slík hefð mundi til dæm­is hjálpa fólki að átta sig á að róttækur hugs­uð­ur get­ur ekki bara allt eins komið frá ágætu borgaralegu heim­­ili, held­ur er lík­legast að hann geri það.

Frumleiki og róttækni snertir fyrsta hluta í þrí­grein­­ing­unni á hug­tak­inu mainstream, það teng­ist hug­mynd­um. Út frá hvaða hugmyndum allt er séð, þar á meðal það sem sér, það er að segja; mannshugurinn. Frumleiki og róttækni hreyf­ir við grunnhugmyndunum sjálfum sem sjá aðrar hug­mynd­ir, því við erum sem andi á bakvið alla með­vit­und, hug­­­myndir. Næmi höfunda af þessu tagi skynjar fólk oft fremur en skilur við lestur bók­a þeirra. Frumleika og rót­tækni af þessu tagi er ekki hægt að panta með heim­send­inga­þjón­ustu eitt kvöld­ið vegna nýrrar andlegrar tísku, og fæstir geta eitt­­hvað fengið út úr því af frægð eða persónulegri ham­­ingju ef þetta einkennir hugs­un þeirra. Þeg­ar margbreytileg hug­mynda­gerjun og hugmyndaólga er undir­liggj­andi í verki höf­undar er það eitt af því sem ger­ir bókmenntir hvað for­vitni­­leg­astar séu þær skoð­­aðar í stærra tímasamhengi. Hæfi­leiki af þessu tagi er það snúna sem ligg­ur á bakvið hinar svo­köll­uðu heims­­bók­menntir.

          Að skrifa þannig að hug­mynda­legum meginstraumi sé ekki fylgt er aldrei auðvelt. Þótt skrifa megi um pers­ónu sem vill ekki sjá lýðræði þrífast og vinnur öllum stund­um gegn því, þá krefst slíkt ekki mikillar hugs­­unar. Það sem krefst hugsunar, ef menn vilja fara út í það, eru til dæmis spurn­ingar varð­andi nálg­un höf­und­ar á skáld­skapinn. Hann kann að spyrja sig hvaða rými skáld­sagan er og hvað hann ætlar sér með það. Hann kann að spyrja sig hvað það er sem ætl­ar sér hvað með hvað og hvers vegna. Slíkar grund­vall­ar­hug­­leið­ingar ásamt ótal öðrum sem koma síðar geta fram­lengst út í verkið. Höfundurinn getur fengist við meg­in­hug­mynda­strauma sam­tím­ans og tekið af­stöðu til þeirra og prufukeyrt í verki um fram­tíðar­þró­un samfélagsins. Þann­ig reyn­ir hann á þá alhliða hugs­un sem skáldleg hugs­un getur ein verið. Þar sem það er erfiðast að vera hug­mynda­lega gegn meg­in­straumnum, þá er það líka sjald­gæfast. Á þeim slóðum liggur frum­­­­leiki sem er ekki jafn eftirsóknarverður og “frum­leiki” sem snertir þátt tvö og þrjú í greiningunni á hug­tak­inu main­stream, því frumleiki í fyrsta flokki mætir mestri tregðu hjá viðtakanda. Þá leið fer eng­inn sem vill fá stimpilinn frum­legur höf­undur, fyrir lítið. Þetta er líka sá þátt­ur bókmennta sem mark­­ast mest af getu höf­und­ar­ins. Það er að segja, þótt hann leggi sig allan fram og geti eflt hæfi­leika sína til að höndla hug­myndir á margræðu og víð­feðmu plani, þá mun geta hans til þess á end­­an­um markast af því sem náttúran hefur gefið hon­um. Á því sviði fer hugurinn ekki lengra en sálar­gáfur ákveð­inna ein­­­staklinga ná til á hverjum tíma. Að einhverjir skuli nenna, eða neyðast til að kanna hvar þessi mörk liggja, gerir að verk­um að alltaf verða til bók­menntir sem gefa eins góða mynd og hægt er af mannsand­an­um, sem heild, á ákveðnum tíma.

 

2. Um gildi borgarans og bókmenntir hans.

 

Í nútímasamfélagi getur fólk valið að vera á göt­unni eða að taka upp smáborgaralegt líferni. Í íslensku samfélagi, þar sem ekki er hægt að njóta ásta, að stað­aldri, utandyra, vegna veðurs, og ekki er hægt að koma upp börnum án þess að eiga heimili, vera í vinnu og eiga bíl til að þeytast á milli staða meðan barn­ið er á dag­­heimili eða í skóla, jafngildir val­kost­ur­inn, að búa á göt­unni, því að gerast utangarðsmaður. Að gerast utangarðsmaður flokkast þó tæplega sem valkostur, telst fremur hlutskipti. Þar sem smáborgaralegt líf er óhjá­­kvæmi­legt í landi sem þessu, þá er það líka hlut­skipti frem­ur en valkostur, sem skýrir að hluta mátt­vana bylt­ingar­til­raun­ir ungs fólks af náttúru­mann­gerð­inni[v] sem skynjar að það er ekkert um að velja, ekki til sá lífsstíll sem gæti hentað eðli þess full­komlega. Hin dauðadæmda bylting ungmenna birtist yfir­­leitt í mót­stöðu án stefnu, birtist í því sem menn kalla van­­þrosk­a og óábyrga hegðun. Óvitræn mótstaða af þessu tagi skap­­ast af því að menn vita ekki hverju þeir eru gegn því raun­veru­­­legt and­svar við því hefur aldrei sést í um­hverf­inu.

            Í löndum þar sem veðurfar er betra, ódýrara og auð­veld­ara að lifa, er valkostur að vera jafn eignalítill og fólk á göt­unni án þess að slíkt jafngildi því að vera ógæfu­maður. Reynd­ar er hvergi hægt að fljóta full­kom­lega utan­við borg­ara­legan veruleika nema í frum­skógum Amasón, en það er víða hægt að um­­tals­verðu leyti, nokkuð sem hefur góð áhrif á borg­ara­stétt­ina því gildi hennar verða þá ekki jafn sjálf­sagður og end­anlegur sann­leikur.

            Á Íslandi er borgaralegt líf eina leiðin og þegar svo er, þá er sú leið í raun “náttúran, sannleikurinn, lög­­mál­ið”.[vi] Fólk er fast inni í slöngu- og stigaspilinu og set­ur mikinn kraft í það enda er samfélagið afskaplega dýn­amískt, fólk dug­­legt og framtakssamt.

            Þegar borgaraleg gildi eru í senn ung og einráð fer það jafnvel í taugarnar á fólki að um borgaraleg gildi sé rætt berum orðum eins og hér er gert: “Hvað veist þú? Ert þú eitthvað betri?”

            Þetta er ekki spurning um að vera betri eða verri. Þetta er heldur ekki spurning um að vita eitt­hvað betur. Þetta er spurning um að hugsa um hið sjálf­sagða og sjá hvað gerist. Um gild­in sem eru jafn eðli­leg og súrefnið verður að hugsa til að geta séð hlut­ina eitthvað í líkingu við hvernig þeir eru. En að sjá hlutina eins og þeir eru er vitanlega engum fært, enda ekki mið­að svo hátt í þessum einföldu hugleið­ing­um.

Borgarastéttin er kynleg skepna. Annars vegar er það hún sem heldur menningunni sam­an og nýtur henn­ar, og er þann­ig ómissandi þegar kemur að menn­ingarlífinu sem og flestu öðru. Hins vegar er borgaralegur þanka­gangur lítið spennandi og leiðir ekki til neins óvænts.

Fyrst Nýbúinn er byrjaður að taka þátt í þrí­grein­­ing­ar­leikn­um get ég ekki stillt mig um að beita honum á helstu borg­ara­legu gildin líka. Þau eru auðvitað þrjú:

 

1. Öryggi.

2. Eign.

3. Þekking.

 

Þar sem kjarni borgaralegrar menningar er gjarn­an fjöl­skyldan í einhverri mynd, verður grunngildið oft­ast öryggi. Menn fást við eitt og annað til að tryggja sér og sín­um öryggi. Gildi tvö og þrjú tvinnast saman við grunngildið. Menn vilja eiga sitt hús til að vera ör­ugg­ir heima hjá sér. Menn vilja afla sér þekkingar í formi mennt­unar sem skapar þeim starf­s­réttindi, sem aftur veit­ir þeim öryggi. Fyrir nokkr­um árum var gerð könn­un á því meðal háskólanema hvers vegna þeir stunduðu námið og hvert markmið þeirra væru. Meira en níu af hverjum tíu stefndu á gott starf. Örfáir voru að læra til að göfga sjálfa sig, flestir í guð­fræði. Menn vilja eiga þekkingu sem gerir þá örugga. Með þessum hætti flétt­ast grund­vall­argildi borg­­ara­stétt­arinnar endalaust saman.

Örygg­i einstaklings ræðst mikið til af tengslum hans við annað fólk. Sá er öruggastur sem sker sig ekki úr og getur gert sig skiljanlegan fyrirhafnarlaust. Sá sem er algerlega mainstream er öruggastur innan síns sam­fél­ags svo fremi sem það breyt­ist ekki snögglega. Óhjá­kvæmi­legt er að kjarni sam­­félags sé sjálf­styrkj­­andi, inn­­hverf­ur og mat­er­ía­lísk­ur og um hið óhjákvæmilega er aldrei neitt nema gott eitt að segja.

Hinn sjálfstyrkjandi samanbindandi kjarni borg­ara­­legra gilda sést vel í ævintýrum fyrir börn sem þurfa að læra borg­­ar­aleg  gildi. Í Grimms ævintýrum má oft lesa um ung­menni sem beita þekkingu til að vinna rík­ið, eign­ast þar með meira en allir aðrir í land­­inu, og lifa ham­ingju­­söm til æviloka við algert öryggi. Með­al ann­ars við lestur á ævintýrum fyrir börn smýgur borg­­­aralegt gild­is­mat inn í undirvitund þeirra.

Það er dálítið spaugilegt að gildi sem eru talin þvert á hin borgaralegu eru oftast kölluð andleg. Að segja að ekkert sé öruggt í þessum heimi, allt flæði, eng­in viti ævi sína fyrr en öll er og því um líkt, eru álitin and­leg viðhorf. Eins er því farið með eignir. Talið er til marks um andlegan þroska að láta hluta af tekjum sín­um renna til styrkt­ar einhverju góðu mál­efni. Með­vitað eigna­leysi er gjarnan talið and­legt við­horf, hvað þá að gefa allt sitt. Að segja að maður viti að­eins að maður veit ekki neitt er gjarnan talið and­­legt viðhorf til þekkingar. Sem sagt, það sem er tær and­­stæða þess sem við getum kallað borgaraleg gildi, flokkast undir hið andlega. Langt mál væri að rekja hvers­vegna svo er og elta ólar við öll stig borg­­ara­legra gilda og and­stæður þeirra í and­leg­um fræð­um. Nýbúinn getur þó nefnt að borg­ara­stétt­in hef­ur alltaf haft gam­an af því sem hæð­ir hana eða snýr veröld henn­ar á hvolf. Slíkt skapar frels­is­­­tilfinningu og hlátur hjá borg­aranum og létt­­ir honum líf­ið í takmarkalausu streði hans eftir áð­ur­­nefnd­um gildum.

Í samfélagi þar sem borgaraleg menning er í mót­un og góðborgarar eru við­kvæm­ir fyrir sjálfum sér því þeir eiga erf­itt með að trúa fyllilega á hlut­verk sitt eru bókmenntir með spennupólinn smá­borg­ari versus góð­borgari vinsælar. Eins má sjá andstæðurnar nátt­úru­manngerð og stór­borgar­mann­gerð takast á, enda geta margir lesendur speglað innri baráttu sína í slík­um átökum. Þar sem efnið góðborgari/smáborgari og borgaraleg gildi er mjög við­kvæmt fyrir fólk á þró­unar­ferl­inu frá náttúrumanngerð að stór­borgarmanngerð þá geta bókmenntir sem fást við það yfir­leitt ekki kafað djúpt.

Ein meginsagan í borg­ara­leg­um íslenskum bók­mennt­um, vinsælustu bókmennt­un­um, fjall­ar um þann sem er að basla við einhver af gild­um borgarans en nær þeim ekki. Sagan afhjúpar eitt­hvað um borgarann, en sá sem hlær ger­ir það gjarn­an því hann hef­ur sjálfur náð betri tök­um á gildum hans. Stundum hlær borg­ar­inn þó að sög­unni því hún fjallar um hans eigið basl, og er sagan þá spennu­losandi og gæð­­ir lífið léttúð. Þetta eru gjarn­an sögur sem les­and­inn upplifir sem gam­an­­sam­ar, kaldhæðnar sögur um okkur eins og við erum. Bakvið þann þanka­gang er sú skoð­un að író­ní­an sé greiningin, og þar með hugsunin. Oft gengur þessi “raun­sæja író­nía” sem höfðar til borg­ar­ans út á að hann “veit” hvað er rétt og get­ur í krafti þess hæðst að öðrum. Þessi húmor er túlk­­aður sem rann­­sókn á okkur en er í raun leið til að sann­færa okkur um að við séum sniðug og gáf­uð, líkt og rödd höf­­undarins sem við samsömum okkur við. Verkið á líka að sannfæra okkur um að við sjá­um í gegnum okkur sjálf. Oftast er þetta gervi­rót­tækni sem er hálfómeðvitað not­uð til að boða það sem meginstraumurinn trúir á fyrir­fram. Er það þá boð­að með því að benda á annað sem virkar spaugi­legt. Svona sjálfs­­blekk­­ing­ar­kaþarsis fyrir lesendur sem eru ill­fær­ir um að horfa langt út fyrir nánasta veruleika og setja sjálfa sig í að­eins stærra hug­mynda­sögu­legt sam­hengi, er eitt af viða­meiri hlut­verkum bók­mennta. Verk sem ná að losa um spenn­una milli borgaranna, helst með kald­­hæðn­­um hlátri, en stundum með til­finningasemi, þurfa ekki frek­­ari rétt­­­læt­ing­ar við. Þær þjóna aug­ljósu sam­fél­­ags­legu hlut­verki.

Borg­ar­inn fer langt með að gera nei­kvæðn­ina, öf­und­sýk­ina, minni­mátt­­ar­kenndina og metinginn í lífs­­gæða­kapp­­­­hlaup­­­inu sem glittir í þegar hann er að níða skó­inn af ná­­ung­an­um und­ir því yfirskyni að hann sé að segja sög­ur, að sam­­­heiti við orðið hugsun, í gegn­um orðin greining og írónía. Borga­rinn kemst þannig langt með að upphefja eigið and­­leysi í gegn­um bók­mennt­ir og má segja að það hafi alltaf ver­ið eitt helsta hlut­­­verk þeirra. Allt þetta mjög svo mann­lega atferli á vit­­­an­lega ekk­ert skylt við greinandi hugsun en skap­­ar ljúf­­lega þá vafasömu til­­finningu að við séum hugs­andi ver­ur, sem er eitt meginmarkmiðið.

Sá sem boðar borgaraleg gildi gerir það í sögum sem eru mannúðlegar. Grundvallartil­finn­ingar sem halda borg­araleg­um heimi saman eru lofaðar á hvers­dags­legu máli og engar hug­mynd­ir sem ganga gegn því sem flestir samþykkja má finna í verkinu eða nálg­un þess. Verk í þessum anda geta orðið afar vinsæl og er það jafn eðlilegt og að fólk skuli hafa gaman af að sitja í kring­um varðeld og hlusta á góðan sögu­mann segja frá því sem gerðist þann daginn þótt allir viti það og skilji fyrirfram. Endaþótt í borgaralegri hugsun felist sá galli að hún er sjálf­miðuð, lokar á öll undur og miðar að hinu kyrr­­stæða, end­an­lega og efalausa, þá á hún alltaf full­an rétt á sér vegna við­halds menn­ing­ar­innar, styrk­ingar innri banda, til dæm­is í gegn­um menntakerfið. En það sem miðar að nýjung staldrar stutt við hana og fer í aðrar áttir enda er hún stór­hættu­leg ef tal­­a á um frjálsa ný­skapandi hugsun.

Til að geta skrifað utan meginstraumsins í sam­fél­agi sem hefur tæplega annað en meginstraum getur höf­­undur oft þurft að sætta sig við stöð­­ugt óöryggi, stöðugt eignaleysi og verð­lausa þekkingu, próf­lausa þekk­ingu sem hvergi er hægt að skipta yfir í pen­inga. Slíkt ástand sem fer gegn hinni borg­ara­legu stefnu og þykir því ekki samræmast heilbrigðri skynsemi þarf höfundurinn að geta umfaðmað. Að eiga tak­mark­­aða möguleika á borgara­legu lífi er hluti af þessu ást­andi og það verða menn að sætta sig við. Er það nauðsynleg áhætta sem menn taka, vilji þeir skrifa á eigin forsendum, að því marki sem það er hægt, í sam­félagi sem er of lít­ið til að rúma annað en main­stream kúltúr. En að fara þessa leið þýð­ir ekki að menn þurfi að af­neita borg­ara­legri menningu eða for­dæma hana, því það er ljóst að hún er nauðsynleg, þó í litlu landi sé hún of dómí­ner­andi, vegna þess að hún er svo til einráð.

Ráð­gátuna varð­andi gildi hins borgaralega lífs ann­ars­­­­ vegar, og hið andlega líf hins vegar, er vitanlega löngu búið að ráða. Róm­verski stóu­spek­ingurinn Sen­­eca sá um það. Hann sagði að menn ættu að njóta þess ef þeir ættu gott hús, hefðu gott starf, ættu góða fjöl­skyldu, fengju gott að borða á kvöld­in, ættu góð­an ástvin og nóg af pen­ing­um. En menn ættu ekki að vera bundnir þessu. Sem sagt, ef þetta væri allt tekið frá þeim dag einn, þá ættu þeir að vera jafn þakk­látir fyrir líf­ið og halda áfram að njóta þess, naktir með staf að skrifa í sand­­inn. Speki Seneca hefur ævinlega átt vel við en ekki síst hér á landi eftir hrun bankakerfisins.

Sýndi það sig, þegar öllu var svipt frá Seneca, að hann reis undir skoðun sinni. Hann mætti dauðanum af  sama æðruleysi og annar frægur heimspekingur sem allt­­af annað slagið er máluð mynd af þar sem hann er að halda inn­blásna ræðu um leið og hann tek­ur við eiturbikar eins og hress­ingu.

Eitt það kúnstugasta varðandi borgaraleg gildi og Íslendinga, að mati Nýbúans, er að sem heild höfðu þeir á tíma­bili sett heimsmet í að ná einmitt þessum gildum. Könn­un ekki alls fyrir löngu sýndi til dæm­is að hér væru bestu lífskjör í heimi, og því er ekki að undra að Nýbúar al­mennt vilji gjarnan setjast að hérna. En þó að borgaraleg menn­ing hér sé ekki nema hálfþrosk­­uð og efnahagslega brot­hætt, nær hún þrátt fyrir allt nokkuð mörg skref inn í and­ann. Ótt­inn, sem er ef til vill helsti drif­kraft­ur­inn á bak­­við við­­leitni henn­ar, hverf­ur ekki þótt menn höndli gildin þrjú í veraldlegu sam­­­hengi. Orðin, öryggi, eign og þekking, þurfa, þrátt fyrir djúp tengsl þeirra við efnis­hyggju, að losna aðeins úr ver­ald­legu merk­­ing­ar­sam­hengi. Þegar grunn­hugtökin byrja að fá þessa breyttu merk­ingu fyrir borg­­ar­­an­um, eða ver­ald­ar­mann­inn, tekur hann fyrstu skrefin í átt að Mann­ver­unni sem Ný­bú­inn fjallar nokk­uð um í fjórða kafla.

 

3. Tilvistarspurningar og borgaraleg gildi

 

Borgarinn býr í vernduðum heimi sem kynslóðirnar hafa eytt ómældum kröftum í að reisa, býr inni í gríð­ar­leg­um ter­míta­hrauk sem er haldið saman af við­ur­kennd­um leiðum til starfs og frama, viðurkenndum lífs­mynstrum og gildum. Þrátt fyrir að borgarinn lifi langt inni í merk­ingar­hlöðn­um heimi sem er mjög lokaður fyrir öllu því sem getur ógnað honum, þá er borgarinn samt sem áður hugsandi vera sem á ein­hverju plani gerir sér grein fyrir hvað líf hans er mik­ill fyr­irframvalinn tilbúningur og að ógn­irn­ar eru margar. Hann er heldur ekki alveg huglaus og vill horfast í augu við eitt­hvað af þess­um ógnum, en í hæfilega miklum mæli í einu. Helst vill hann skemmta sér á meðan, líkt og þegar horft var á skyl­ming­ar­þræla eigast við í hringleikahúsi til forna. Af þeim sökum má matreiða ofan í hann sögur sem fjalla um borg­­ara­leg gildi þar sem þau mæta ógnvænlegum til­­­vist­ar­leg­um spurningum.

          Gróflega má flokka bókmenntir sem fjalla um borg­­ara­leg gildi alveg frá þeim bókmenntum sem gera það eins og þau væru fullkomlega sjálfs­ögð og eðlileg nátt­úru­lögmál, upp í bókmenntir sem fjalla um til­vist­ar­leg spurs­mál á full­kom­lega afstrakt plani. Inntaks­flokkun skáldverka út frá borgaralegum gildum liti þá svona út, eftir að maður skiptir henni í hina frægu þrennu:

 

1.   Raunsæjar bókmenntir. Borgaraleg gildi inngróin. Stundum getur þetta virst vera “tær saga,” sem fæst ekki við nein spursmál, enda heimurinn svo öruggur og fastmótaður að þar eru engin spurs­mál.

2.   Hin heimspekilega raunsæissaga, sem fæst við borg­ara­legt líf en setur það í samhengi við tilvistarleg spurs­mál. Slíkar bækur geta byrjað í raunsæi og endað í hreinni og klárri fantasíu en þurfa þó ekki að fara þá leið.

3.   Fantasía, dæmisaga, sem fæst við tilvistarleg spursmál í sjálfu sér.

 

          Ef við höldum okkur við greininguna á borgara­leg­um gildum frá því hér að framan, þá líta þau ennþá svona út, í ein­faldri mynd:

 

1.        Öryggi.

2.        Eign.

3.        Þekking.

 

          Skoði maður þessi gildi nánar, hvert um sig, opn­ar það heilan heim sem leikandi væri hægt að skrifa um langar bækur. Bara til að taka dæmi þá má setja orðið öryggi í tengsl við varn­ar­mál, eign í sam­band við viðskiptaheiminn, og þekk­ingu í samband við menn­ta­kerfið. En forðumst að sökkva um of í hvert hug­tak og leitumst fremur við að setja þau í samhengi við tilvistarspursmál.

          Reyni maður að finna hinar tilvistarlegu grunn­­spurn­ing­ar geta þær orðið ótal margar og má lengi deila um hver þeirra lendir efst á blaði og í hvaða röð þær koma eftir það. Við skulum takmarka okkur við fjórar spurningar sem snerta líf allra með beinum hætti einhvern tíma á lífsleiðinni og ekki gera upp á milli vægis þeirra.

 

i.                Við deyjum öll og sama gildir um alla sem við elskum. Hvernig eigum við að bregðast við þeirri staðreynd?

ii.              Við fáum öll ákveðna valkosti, hvernig förum við með þá?

iii.             Við erum ein, verður hjá því komist?

iv.            Það er enginn sannanlegur tilgangur, engin örugg merking í tilverunni. Eigum við að fást um það?[vii]

 

          Þá erum við búin að vera mjög iðin við að flokka og get­um skellt fótunum upp á borð og virt fyrir okk­ur af­rakst­ur­inn: flokkun á bókmenntum eftir áhers­l­um þeirra á borg­ara­leg gildi, flokkun á borg­ara­legum gildum og síðan heilar fjór­ar tilvistarspurningar. Vá!

          Og þessu má líka öllu hræra saman!

         

          Eign.

          Í ófullburða termítahrauk eins og íslenskt sam­fél­ag er að vissu marki þá er leiðin að eign, og þar með öryggi, ekki jafn trygg og í þróaðri termítahraukum. Viðskiptaum­hverf­ið er ekki tryggara en svo að það getur hrunið á skömm­um tíma og það sem menn eiga hverfur, og skil­ur ekkert eftir, nema einna helst til­vistar­lega spurningu um eðli eignar. Term­íta­hrauk­urinn hefur fallið sam­an á vissum svæðum og margir grafist undir.

          Þessa staðreynd er hægt að tengja við til­vist­ar­spurs­­málin okkar fjögur á ótal vegu. Vel má velta fyrir sér hvort yfirleitt sé hægt að eiga eitthvað. Hver eru tengsl­in milli þess sem á og eignarinnar? Hvað segir eign um þann sem á? Þetta sam­band borgarans við það sem hann á er oft skoðað í skáld­sög­um, til dæmis í bókinni Hlutirnir eftir Frakkann George Perec.

          Eins má tengja öll tilvistarspursmálin okkar fjög­ur við eign án mikillar fyrirhafnar. Til dæmis má gera það með eftirfarandi hætti:

 

             1. Hvers virði er að reyna að eignast eitthvað ef við deyjum öll?

             2. Ef ég er óhjákvæmilega einn, og vil umfram allt yfirstíga einveruna, er þá ekki blekking að eign mín hjálpi mér við það? Getur hún ekki allt eins gert mig meira ein­mana?

             3. Ef ég er frjáls, ef ég á val, hvers vegna á ég þá að hefta það með því að eignast hluti sem ég þarf svo að passa og skerða þannig val­mögu­leik­ana í framtíðinni?

             4. Ef það er enginn sannanlegur tilgangur, get ég þá ekki búið hann til inni í húsi mínu? Þarf ég þá ekki að eignast hús?

 

          Svona, og með margvíslegum öðrum hætti, má flétta borg­­ara­legum gildum og tilvistarlegum spurningum saman enda sjáum við það oft gert í skáldsögum og kvikmyndum.

          En það verður að fara varlega. Borgarinn er það yfir­­hlað­­inn af merkingu fyrir að það er alveg að flæða yfir hjá hon­um. Í því sambandi má rifja upp sög­una af guð­fræði­prófess­ornum sem fór út í skóg til að ræða við ein­setu­mann­­inn um guðdóminn. Pró­fess­or­inn var mjög efins á svip, enda bjóst hann ekki við að fátæklegur einsetumaður gæti bætt miklu við þekk­ingu hans. Einsetumaðurinn virti hann fyrir sér og sagði: Má bjóða þér te? Guð­fræði­próf­es­sor­inn tók vel í það og einsetumaðurinn lét hann fá bolla. Þegar vatn­ið var soðið hellti einsetumaðurinn í bollann, alveg þar til byrjaði að flæða yfir, og hélt þá áfram að hella. Prófess­or­inn spratt á fætur og spurði hverju þetta sull ætti að sæta. Þá sagði ein­­setumaðurinn að þetta væri eins og með pró­fess­or­inn, hann væri fullur af vísdómi og ef þeir myndu ræðast við mundi bara flæða yfir. Við það kvödd­ust þeir í styttingi.

          Borgarinn er fullur af upplýsingum sem heldur af­ar þétt­riðinni heimsmynd saman og það þarf lítið að ger­ast til að flæði yfir og hann leggi frá sér bókina og sé hor­finn.

          Til dæmis, ef það á að fjalla um dauðleika les­and­ans þá er full drama­tískt að fjalla um dauðadæmdan mann sem er að lesa bók sem ber sama titil og bókin sem lesandinn er með í hönd­unum og deyr þegar hann leggur hana frá sér. Slík bók get­ur verið mjög góð en það er und­an­tekn­ing að svona “frum­­­legt” verk í samræmi við inntaksskilgreiningu tvö[viii] hér að framan, seljist vel.

          Nær lagi væri að einhver ná­kom­inn aðal­sögu­­hetj­unni, ein­hver annar en sögumaður sjálfur, deyi drama­tísk­um dauða í lokin, eins og til dæmis í Vopnin kvödd eftir Ernest Hem­ing­way.

          Þá er borgarinn kom­­inn eitt skref í skjól frá eigin dauð­­leika og er líklegri til að leggja í bókina. Hann get­ur fundið til með hinum deyjandi, og þar með sjálfum sér, án þess endi­lega að fatta það. Silkihanskar sem þessir, sem þurfa að vera á hönd­um höfundarins þegar hann slær inn sögu fyrir borg­ar­ann, snerta öll hin borg­ara­legu gildi og tilvistar­spurs­málin sem nefnd eru að ofan. Kurt­eisin sem verndar borg­ar­ann í hans daglega lífi verð­ur til þess að í texta honum ætl­uð­um er ekki ráðlegt að skrifa sögu um deyjandi mann sem er al­einn, á ekkert val og star­­ir inn í merkingarleysi til­ver­unn­ar. Slíkt er full þungt í maga og langt frá reynslu flestra borgara. Reynd­ar hafa fjöl­­marg­ar slíkar bækur verið skrifaðar en við erum hér að tala um bækur sem ná inn í merk­ingar­ter­míta­hrauk­inn og ter­mít­arn­ir lesa í stórum stíl.

          Til að ná til þeirra er vænlegra að skrifa um ein­hvern sem velur rétt (ii), yfirvinnur einveruna (iii), sigr­ast á dauðanum til dæmis í gervi sjúkdóms (i) og finnur merk­ingu (iv) í samveru með öðrum.

          Slík saga, sem birtist til dæmis nokkurn veginn í hinni ágætu kvikmynd The Ciderhouse Effect, hefur í sjálfu sér snert á öllum til­vista­rspurs­mál­­unum okkar fjór­um en með svo geðþekkum og já­kvæð­um hætti að term­ítinn þarf ekki einu sinni að átta sig á því. Hann er bara ánægður því öryggi hans hefur vaxið eins og banka­inni­stæða í hjartanu. Hann slekkur á sjónvarpinu bros­andi, sofnar og mætir end­ur­nærður í vinn­una dag­inn eftir.

 

 

 

 

[i] Ars est celáre artem.

 

[ii] Ææ, þetta var pínlegt. Ég ætlaði að sýna að Nýbúinn væri töff, en við­kvæmt fegurðarskyn kom í veg fyrir að ég gæti fyllt svigann af klúrum og lýsingum á tabú-aðgerðum á mörgum sviðum. Óvart sannaðist rækilega að Nýbúinn er smáborgari. En fólk getur sjálft fyllt út í svigann í huganum og þannig náð samhenginu í textanum, ef það leggur bókina ekki frá sér eftir þetta áfall.

 

[iii]  Sbr. dissi­dence – andóf, ágreiningur.

 

[iv] Orðið Bukowskiklisjan er fengið úr ljóðinu Fylgiraddir, úr bók Jónasar Þorbjarnarsonar; hvar endar maður? (2005) “…annar er gamla góða Bukowski­klisj­an/vogar sér aldrei/að hugsa segja skrifa nema eitthvað vogað…”

 

[v] Sjá nánar um náttúrumanngerðir og stórborgarmanngerðir í fjórða kafla: Manngerðir.

 

[vi] Þessi setning, um að á Íslandi sé borgaralegt líf eina leiðin, er sérstök að því leiti að hún þarfnast ekki fyrirvarans sem Nýbúinn hefur alltaf þegar talað er um Ísland og Íslendinga, yfirleitt, stundum, margir og slíkt. Jafnvel smábátasjómenn úti á landi eru borgarar, veiðar eru starf þeirra. Þeir ná ekki að verða veiðimenn fyrst og fremst.

 

[vii] Hér er stuðst við flokkun Irvin D. Yalom á helstu til­vistar­spurn­ing­um sem birtast í sálgreiningu. Listinn gæti vel verið örðuvísi og lengri. Flokk­un Yaloms er að finna í bókinni Love´s executioner and Other Tal­es of Psycho­therapy frá 1989.

                Þótt tilvistarspursmál endi yfirleitt í botnlausum pælingum, nokkuð sem flæmir kannski marga frá þeim, er rétt að geta þess að menn geta líka svarað bara stutt og lag­gott fyrir sig. Nýbúinn mundi þá gera það svona. 1. Já, þess vegna er um að gera að reyna að nýta lífið sem best, vera þakklátur fyrir það og njóta þess. 2. Já, en það er ekki hægt að velja bæði svart og hvít, að drepa mann og hafa ekki drep­ið mann. Maður verður að velja og taka ábyrgð til að lifa. 3. Já, maður er óhjákvæmilega einn, en það er allt fullt af góðu fólki sem auðvelt er að gleyma þeirri stað­reynd með og best að reyna að tengjast sem flestu af því. 4. Það er engin fyrirfram gefin merking en maður getur reynt að standa fyrir merk­ingu sem manni lýst á og miðla henni.

                Þótt maður fari svona stuttu leiðina gegnum tilvistar­spurs­mál er ánægjulegt að sökkva sér ofan í þau líka.

 

[viii] Hin heimspekilega raunsæissaga, sem fæst við borg­ara­legt líf en setur það í samhengi við tilvistarleg spurs­mál.

 

 

Eldur, rúðubrot og sannar hetjur.

 

Eldur, rúðubrot og sannar hetjur.

Lýðræði hefur oft verið komið á með valdi en jafn oft hefur úr sér gengið lýðræði hleypt af stað ofbeldi. Allir vita að það er til passíf aggressjón sem ekki beitir handalögmálum en hún er ofbeldi engu að síður. Slíku ofbeldi hafa Íslendingar kynnst af hálfu stjórnvalda sein­ustu mánuði. Allir þekkja líka til ögranna sem eru það svívirðilegar að menn mega hundar heita ef þeir ganga burt frá þeim án þess að svara fyrir sig. Hér forðum daga voru slíkar ögranir hólmgangssök eins og við þekkjum úr Njálu. Slík er ögr­un ráðamanna nú um stundir að menn mega hundar heita ef þeir láta hana yfir sig ganga, og hundaþjóð verða Íslendingar seint fremur en annað gott fólk. Það að halda áfram þingstörfum meðan efni­­legt ungt fólk er að berja alþingishúsið að utan er mjög misskilinn hetju­skap­ur full­kom­lega ráðvilltra manna. Að halda þingsköpun áfram við þessi skilyrði er ögr­un sem segir að þið þarna úti eruð bara geltandi hundar. Ef ráðamenn halda að rúðu­brot og bálköstur séu merki um skrílslæti er rétt að skýra fyrir þeim hvað rúðubrot og eld­ur þýðir á máli alþýðunnar, enda hafa þeir sýnt að þeir skilja ekki einföldustu hluti af sjálfs­dáðum.

Alþingishús er tákn valdsins, hurðir og rúður eru mörk þess. Glugginn er viðkvæm­asti punktur þess sem aðskilur okkur frá valdinu, þegar hann hefur verið brotinn geta allir farið inn þar sem þeir eiga heima því ráðum þeirra er þar ráðið. Þegar glugginn er brotinn er táknrænt séð ekkert sem aðskilur ráðamenn frá alþýðuna, þeir hafa verið minnt­ir á að þeir eru fólkið, nokkuð sem þeir virðast hafa gleymt. Að brjóta rúðu í alþingis­húsi er miklu fremur táknræn athöfn en eyðileggingarþörf enda geta menn eyðilagt hvað sem er ef það er það sem þeir vilja. Eldurinn er elsta táknið fyrir vald mannsins og þeg­ar fjöldinn kveikir hann er hann að minna á að valdið er hans.

Ef menn breyta efnahagskreppu í stjórnkerfiskreppu eins og þeir hafa gert með fádæma drambi undanfarna mánuði að axla enga ábyrgð þá eru rúðubrot og eldur eðlilegt fram­hald af hrundu lýð­ræði. Það er mikill ábyrgðahluti að koma lýðræðinu í þær ógöngur að fjöldinn neyðist til að grípa til sinna ráða, því fjöldasálfræði er þekkt fyrirbæri, vald fjöldans er skelfilegasta vald sem til er, og ef menn vara sig ekki á því eru þeir ábyrgir fyr­ir að það fara úr bönd­un­um. Eins og Elias Canetti hefur greint kemur að því þegar fjöldinn hefur verið settur í ákveðna stöðu að hlutir sem enginn vill að gerist, ekki einu meðlimir fjöldans, eiga sér stað. Hegð­un miðjunnar í margmenni er í beinu samhengi við hvort fólk streymir að honum eða ekki. Meðan fólk streymir að ágerist hegðunin inni í miðjunni og ef átök sem þau sem þegar hafa átt sér stað gerast aftur og fjöldinn í útjöðrunum heldur áfram að aukast gerast í miðjunni hlutir sem við viljum ekki hafa á spjöldum íslandssögunnar. Þetta og annað eru fjöldasálfræðilegar stað­reynd­ir sem stjórnmálafræðimenntaðir menn eiga að þekkja, og ef þeir hafa vald til að bregð­ast við í tíma en gera það ekki, eru þeir ábyrgir fyrir því sem hendir. Þekkingin er til stað­ar, náttúru­lög­mál­in eru skýr, íslenskir ráðamenn eru ekki fyrstir til að vera hafnir yfir þau, og ef þeir bregð­­ast ekki við í tíma fer einfaldlega illa.

Þeir sem hafa völdin eiga auðvelt með að beita ofbeldi án þess að þurfa að skíta út bux­urnar sínar í alþingisgarðinum, þeir geta gert það með því að gera ekki neitt. Síðan erum við sem skítum okkur út í alþingisgarðinum og fáum nudd hjá lögreglunni, sem hefur verið þokkaleg í skelfilegri aðstöðu, köll­uð skríll. Þar stöndum við alveg venjulegt fólk, okkur sjálfum að óvörum. Þegar ég var farinn að togast á við lögregluna um ungan mann sem hún ætlaði að handtaka þá var ég eitt augnablik sammála Geir H. Haarde, ég hafði áhyggjur af æsku þjóðarinnar. Þessi æska reyn­ir að koma einföldustu skilaboðum inn í hausinn á jólaljósunum inni á þingi með því að bera jólatré, sem táknar allt alþingi, á bálið. Ég hef áhyggjur af æskunni ef enginn nemur skilaboð hennar. Þá hefur henni verið ýtt út í örvæntingu, ýtt út af heimilinu, og á villi­göt­ur. Þegar menn halda að þeir séu hetjur með því að halda þingfund meðan ungmenni slást við lögreglu í garðinum fyrir utan þá eru þeir að senda unglingum fingurinn, þeir eru að segja fokkiði ykkur, við æskuna og hafa engar áhyggjur af henni. Þá er ljóst á það er ellefu ára drengur sem er handtekinn af lögreglunni sem er hinn eiginlega hetja því hann hefur meiri áhyggj­ur af stjórn landsins en ráðamenn þjóðarinnar.

Það minnsta sem ráðamenn geta gert er að segja upp lykilmönnum í stjórnkerfinu svo ásættanlegur friður komist á, þá geta menn kannski farið að tala um það sem í reynd skipt­­ir máli þessa dagana. Ef þeir gera það ekki tafarlaust verður það alls ekki nóg þegar það loks gerist og enginn vill að við förum alla leið þangað, nógu er nú ástandið slæmt þökk sé svifaseinum ráðamönnum sem geta ekki gert augljósustu hluti í tíma. Ef ögrandi tákn­myndir hrunsins hverfa ekki af sjónarsviðinu strax er eina leiðin að koma sjálf­stæðis­flokknum út úr ríkisstjórn.

 

Bjarni Bjarnason er rithöfundur.

 

Draugahöndin, barnabók höfundar.

Tungumál útrásartímans.

Gömul orðatiltæki, eins og til dæmis, bóndi er bú­stólpi, byggjast mestmegnis á gildismati bænda­sam­félags­ins. En málfarið endurnýjast út frá nýju gildismati og bú­stólp­arnir skipta um vinnu og fara um tíma að reka banka. Efni­leg­asta máltækið sem til varð í hinum nýja heimi var: Talaðu við Björgólf!

 

Mig langar að reka enskt fótboltafélag – talaðu við Björgólf.

Hvernig væri að stofna íslensk tónlistaverðlaun – talaðu við Björgólf.

Hvernig væri ef við myndum öll taka okkur saman og opna vinnustofur og gallerí: Tölum við Björgólf!

Það vantar hús yfir tónlistarlífið í landinu: Tölum við Björgólf.

 

Af títtnefndum Björgólfi birtist  mynd þar sem hann var hlæjandi innanum fólk með downsyntrom eftir að hafa gefið 75 líknarfélögum sína hverja miljónina. Þau höfðu öll heyrt nýja orðatiltækið og ekki nóg með það; þau töluðu í raun og veru við Björgólf!

En við hvern talaði Björgólfur? Það er að segja, við hverja aðra en þá sem komu til að tala við hann? Varla bara við sjálfan sig? Nei, svo ríkur og almáttugur er enginn orðinn enn­þá að hann þurfi ekki einhvern annan til að segja sér hlut­ina. Hvert var orðatiltæki Björgólfs, hvert snéri hann bænum sín­um?

Björgólfur hefur kannski, í anda, talað við Andrew Carnegie. Þeir hafa þá eflaust spjallað um hugmyndafræði Andrews um samfélagsskyldur auðmanna. Allavega eru líkindi með Carn­egie Hall á Manhattan og tónlistarhúsinu við höfnina í Reykjavík.

Svo lengi sem þeir nota sína eigin peninga til góð­verka eru auðmenn sem feta í slóð Carnegie önnur og skárri teg­und en ósnertanleg ofurmenni frjálshyggjunnar sem trúa því líkt og járnfrúin enska að einstaklingshyggjan nái svo langt að ekki sé til neitt sem heitir samfélag. Í heimi Carn­egie og Björg­ólfs var allavega til samfélag.

Samfélag Björgólfs var eins konar hænsnabú sem auð­­mað­ur­inn átti. Það varð að ala hænurnar vel og leyfa þeim að ganga frjálsum. Þá urðu eggin betri og kjötið verð­mæt­ara. Hænan kvakar uppljómuð og glöð yfir eigin snilli;

“Mér þætti brilljant ef það yrði sett glæsilegt klósett hérna í hornið á búrinu! Þar myndum við allar skíta!”

Brátt syngur hænsnakórinn:

Já! Húrra! Talaðu við Björgólf! Talaðu við Björgólf! Talaðu við Björgólf! “

Björgólfur kemur inn í ótrúlega vel saumuðum refa­pels og kastar milljón í hænurnar enda græðir bústólpinn á því að það séu sem minnst óhreinindi þegar elta þarf þær uppi.

Um tíma var orðalagið það þjált á vörum manna að ef nýbúinn hitti mann sem sagði frá hálf galinni hugmynd sem ég nenntir ekki að hlusta á en vildi virðast jákvæður þá gaggaði ég sem aðrir:

“Frábær hugmynd, tal­aðu við Björgólf!”

Þetta hafði gengið svo langt að menn máttu ekki stynja upp einhverju um vandamáli í hjóna­band­inu eða slæmar draumfarir án þess að nýbúinn hugsaði:

“Tal­aðu við Björgólf!”

Ég hugsaði oft um það þegar mig vantaði hug­mynd að sögu, hvað þetta væri létt líf ef ég væri Björgólfur. Hann hitti allt hugmyndaríkasta fólkið og átti alltaf í hug­mynd­arík­um samræðum. Var hann þá líka ríkastur þegar kom að hinu innra lífi!

Kannski. En hann nær samt líkast til ekki að kaupa sér stöðu í tungumálinu úr þessu. Orðatiltækið gjaldféll og ef einhver vill tala við Björgólf núna er það helst til að láta hann heyra það. Talaðu við Björgólf! hefur fengi allt aðra merkingu sem líkist meira orðalagin, láttu hann hafa það! Ég skal sýna honum hvernig ég tala við Björgólf gæti þýtt, ég skal sýna honum hvar Davíð keypti ölið.

Orðatil­tæ­kið sem var kviknað í móðurmálinu dó á fósturstigi.[i]

Breyt­ist samfélagið svo hratt að það nær ekki að markera dýpri þætti málsins, eins og orðtök? Verður bóndi að eilífu bú­stólpi þrátt fyrir að það sé mjög umdeilt hvað við græðum á honum í dag? Kannski verður hann áfram bústólpi því það er allavega ljóst núna að við græðum meira á honum en bankastjóranum.

Ef tungumálið er ósnortið af hinu glæsta hruni, hvað þá um hugsunina? Hefur hún beðið skipbrot? Fyrst við gát­um ekki hugsað efnahagsundrið á enda, getum við þá hugsað lengra? Sem minnir okkur á lykil auglýsingu bankans sem náði lengst íslenskra fyrirtækja til þessa: Kaupþing – hugsum lengra.

Gaman er að lesa útrásarkynslóðina í beinu málfari og tungu­máli hennar; auglýsingum.

Í auglýsingum birtist sann­leik­ur frjálshyggju­kyn­slóð­ar­innar, þar ljúga auglýsingar ekki, þar eru auglýsingar bestu þjóðfélagsgreinendur og þjóð­fél­ags­gagnrýnendur sem hugs­ast getur. Við tökum ekki alltaf eft­ir þessu af því við erum upp­­tek­in af að ná því sem auglýsingin þyk­ist vera að segja, sem er allt annað og leiðinlegra. Í raun er auglýsingin veg­ur­inn, sann­leik­urinn og lífið! Hún er himinninn sjálf­ur end­ur­fædd­ur sem heið­ar­leik­inn sem umlykur okkur öll á blikkandi .........

Ok, allt í lagi,  fyrirgefið, ég ætlaði ekki að fara að aug­lýsa hvað auglýsingar eru frábærar.

Nýbúinn treystir því að pointið sé komið til skila og við skulum athuga hvort við komumst áfram með smjörið.

Auglýsingar eru bók­mennta­afsprengi bankanna. Hvað má segja um per­sónu­sköpun þar, söguþráð og inntak?

Hugsum lengra-auglýsing Kaupþings með leikaranum heims­kunna úr Monty Python hópnum, John Cleese vakti upp marg­ar spurn­ing­ar. Ein þeirra snerti tengsl forms og inni­halds.

Allir vita að sumir eru ekki fyndnir þótt þeir segi góð­an brandara en aðrir eru fyndnir þótt þeir segi lélegan brand­ara. En spurningin er, hvar liggja mörkin? Hvað er svo ófynd­ið að sama hver segir það, það verður aldrei fyndið? Nú eru sumir búnir að segja svo margt fyndið um dagana að þótt þeir panti kaffibolla á kaffihúsi þá á einhver til að skella upp­úr. Hann er orðinn skilyrtur af forminu og hlær, eins og hund­­ur í búri slefar við það eitt að fá merki um mat, án þess að fá neitt að borða. Og þá kemur maður að orðinu Kaup­þing. Er til það góður húmoristi í heiminum að hann geti sagt þetta orð þannig að maður fari að hlæja? Og ef hann er til, hvað mundi hann þá kosta?

Ef maður fer ekki að hlæja að honum þegar hann segir orðið Kaupþing, er það þá af því maður hefur ekki verið nógu vel skilyrtur, eins og hund­ur­inn, til að hlæja að forminu einu, eða hefur maður ekki húm­or? Húmorsleysi er eitt það versta sem hægt er að hugsa sér. Er ekki best að hlæja þá til öryggis? Að orðinu Kaup­þing? Ef maður hlær, er Kaupþing þá búið að gera það sem marg­an hefur dreymt um, að eignast fyndni í sjálfu sér? Er það ekki mjög jákvætt fyrir íslenskt samfélag, að fyndni hefur verið keypt til landsins? Það er heppilegt að eiga fyndni og geta not­að hana sem umbúðir um hvað sem manni dettur í hug. Tök­um orðið vextir. Eigum við ekki að gera það orð bros­legt? Væri ekki munur ef allir færu að brosa við til­hugs­unina um verðtryggingu á lánum, og hlæja við tilhugsunina um sí hækkandi höfuðstól og okur­vexti? Gæti John Cleese ekki séð til þess, og vakið upp Pav­lov­hunda­hlát­ur hjá allri íslensku þjóðinni? Eða liggja öll þessi orð utan við mörk­­in?

Kaupþing hvatti okkur til að hugsa lengra með John Cleese sem var góð áskorun sem við tókum, enda í boði hússins.[ii] Í auglýsingunni fór saman frægð og peningar sem voru kannski æðstu gildi hins nýja Íslands og slaga hátt enn í dag. Undirliggjandi spurningin var þá; hvort er æðra, frægð eða peningar? Á það má láta reyna með því að reyna að kaupa frægt fólk og fá það til að gera eitthvað algerlega í and­stöðu við það sem það stendur fyrir. Til dæmis má athuga hvort hægt sé að kaupa John Cleese sem stendur fyrir inni­halds­ríkan gáfu­manna­húm­or og sjá hvort maður geti látið hann gera eitthvað ófynd­ið innistæðulaust og heimskulegt sem hann hefur litlar for­sendur til að skilja; fyrir peninga. Ef það tekst eru peningar allavega öflugri en frægð J.C. – og þá á nýbúin ekki við Jesus Christ.

Ef okkur tekst að draga John Cleese niður í þetta get­ur virst sem við höfum sannað að peningar séu máttugri en frægð.

Höfum við með þessu kannski jafnvel sannað eftir­farandi:

 

John Cleese hefur lítið innihald og segir það sem maður vill ef maður á næga peninga til að borga honum fyrir það?

 

Ef við höfum sannað þetta á útrásartímanum, höfum við þá sannað að karakter og gildi, sem koma fram í góðum húm­or, er einskis virði og það eru peningar sem skapa kar­akt­er og gildi en ekki öfugt? Höfum við sem sagt sannað að pen­ingar eru æðsta gildið, og þar með í vissum skilningi, allt?

Ef við höfum sannað þetta, hvar erum við þá á vegi stödd núna þegar við erum farin á hausinn? Getum við þá verið siðuð?

Eða hefur maður, þegar maður hefur sýnt fram á að John Cleese er falur fyrir nægan pening og að maður hafi efni á frægð hans og gæti þess vegna haft hann eins og stofu­stáss segjandi brandara í partíum ef maður borgaði nægi­lega vel, að þá hafi maður sýnt fram á eigið taktleysi og af­hjúpað kúlt­úrleysi nýríkra sem eru ekki færir um að hugsa lengra í marg­ræðum heimi merkingarinnar og gera því óvart grín að sjálfum sér? Það er fyndið, en var það meiningin að sýna fram á nýju föt bankastjóranna? Það er allavega rót­tæk­ur húm­or að láta þá gera sig að athlægi og borga fyrir það sjálfa. Að því mátti hlæja óskilyrtum hlátri, ef maður tók boði Kaup­þings og hugsaði lengra.[iii]

Þegar við veltum þessu fyrir okkur verður nokkuð ljóst að hvað þessa auglýsingu varðaði var hugsað nægilega langt til að hlutirnir virkuðu mjög vel í augnablikinu. En get­um við hugsað lengra en það? Um það er í sjálfu sér engu hægt að lofa. Eina sem hægt er að gera er að hleypa skapandi og gagnrýnni hugsun meira að inn í samfélags­um­ræð­una. Hugsunin er til í sam­félaginu, það eru alltaf til næmir menn sem sjá ótrú­leg­ustu hlutir fyrir. Vandinn liggur í samspili hugsunar og sam­fél­agsstjórnunar, að sjá til þess að næmasta hugs­unin sé sem næst stjórn­taum­unum í landinu á sem flest­um sviðum.

Á íslandi ríkir hið algenga lögmál sem er nær nátt­úru­mann­gerðinni en stórborgar­mann­­gerð­inni að sá fær athygli sem öskrar hæst og lýsir sér vel í konsertpíanistalögmálinu sem verður fjallað um á næstu síðum. En það er reyndar eitt af því sem gerir sam­fél­­agið kostu­legt og skemmtilegt fyrir nýbúa sem sitja á hlið­ar­­lín­unni og horfa á. Það er gaman að horfa á fólk sem skilur ekki að félagslegir hagsmunir eru ofar ein­staklingum og segja því ekki af sér þótt allt hrynji, en öskra þess í stað hverjir á aðra og telja það vera sam­félags­lega umræðu.

Hugsunin er næg, vandinn er sem sagt að koma henni að og komast að henni. Og að forðast hina lærðu skapandi hugs­un MBA námsskeiðanna sem miðar á sigur í litlum af­mörk­uðum leik en ekki að neinu sem snertir kjarna okkar og snert­ir okkur sem heild.

Hvað um trúna og frjálshyggjusamfélagið?

Frjálshyggjusamfélagið er að vissu leyti afsprengi náð­artrúar, það er að segja þeirrar trúar að sá sem Guði þókn­ast verði ríkur, sem er skemmtilega á skjön við Herodotus sem sá óhóflegt ríkidæmi sem hubris, ógnun við af­brýðisama guð­­ina. Náðargróðahyggja, hugmynd sem nær allt aftur í gamla textamennti en birtist best í Kalvínismanum sem virðist hafa ráðið á íslandi um tíma án þess menn gerður sér grein fyrir því, skýrir líka að hluta hvernig útrásar­vík­ing­ar gátu gengið á vatni að mati fólks og urðu almáttugir og fengu að spila frítt með verðmæti sam­fél­ags­ins. Það er inn­byggt í Kristni seinni alda að trúa á þessa skipan, og trúin er allt­­af sterk­asta aflið, sérstaklega þegar hún er dulin í goð­sögn­­um sem virðast ekkert hafa með trúmál að gera, goð­sögum sem fel­ast til dæmis í orði eins og útrásarvíkingur.

Í því samhengi, að gróðahyggjan sé framhald Kristn­inn­ar, þeirrar hugmyndar að veraldlegur auður sé náðar­verð­laun, er Júdasarsvikaauglýsing símans sem var sýnd um tíma í sjón­­varpinu áhugaverð. Þar gerði Jón Gnarr, trúaður grínisti sig að Jú­dasi, fyrir símann. Í umræðunni um auglýsinguna sem fylgdi í kjölfarið gerði hann sig að písl­ar­­vætti sem skildi ekkert í snuprum kirkjunnar vegna aug­­lýs­ing­­arinnar. Greyið Júdas, enginn skildi hann og núna var hann kross­fest­ur líka.

Í auglýsingunni sá Jesús í gegnum myndsíma Júdas taka við blóð­pen­ing­un­um sem gátu rétt eins verið pen­ing­arn­ir sem leikarinn og aug­lýsingagerðamaðurinn Jón Gnarr fékk sjálf­ur fyrir aug­lýs­ing­una, frá símanum, fyrir að svíkja trúna fyr­ir kap­ítal­is­mann. Svo var Júdas Gnarr kross­festur af kirkj­unni og varð fyrir vikið eiginlega frelsari kapítalismans. Merk­­­ingar­kjarn­inn virtist vera sá að Júdas var píslarvottur og frelsari kapí­talismans sem var bara að krækja sér í smá auka­pening með því að segja til hans. Kristur varð frægur og þeir græddu báðir. Það inntak verður að teljast góður punktur því með því vissi maður ekki hvort verið var að upphefja kap­ítalismann á kostn­að kristninnar eða öfugt, eða segja að þetta væri eitt og hið sama. Þá var auglýsingin annað­hvort bráð­snjöll eða til marks um að þegar þessir tveir merk­ing­ar­heim­ar mætast í auglýsingu sem þessari verða þeir báðir merk­ingar­lega gjaldþrota. Ef hins vegar verið var að segja að þessir heimar væru eitt og hið sama var verið að játa trúna á gróða­hyggjuna sem var grundvöllur útrásartímans.

Auglýsingin boðaði að kjarni kristinnar trúar væri léttvægt grín, að ekkert væri heilagt, að þetta hefði bara verið smá bissniss hjá fyndnum og skemmtilegum Júdasi Gnarr. Í aug­lýsingunni birtist aðdáunarverð hreinskilni um hversu van­­fær nútímamaður getur verið þegar kemur að því að trúa og því að virða nokkurn hlut, jafnvel sjálfan sig og eigin trú. Einnig afhjúpast vangeta einstaklingsins til að skilja milli persónulegrar sýnar og ríkjandi samfélagsgilda. Það er út­rás­ar­frjálshyggjan sem ríkir og Jón sem hér vill trúa nær ekki að rísa betur undir því en svo að kristin trú hans umbreytist í trú á frjáls­hyggjuna. Stemmningin verður þannig sterkari en hugur ein­staklingsins og hann þurrkaðist út. Það var auðmjúk per­sónuleg játning höfundar án þess hann kannski gerði sér grein fyr­ir því.

Inntak auglýsingarinnar var líka til marks um að sögu­­leg tilfinning var afar takmörkuð, augnablikið var allt, þar mátti hlæja að öllu, því hláturinn er æðstur, sem er for­vitni­­legur boðskapur út af fyrir sig og allt að dul­speki­leg­ur eins og við höfum séð í Kristni­haldinu og Drakúla. Hér er mjög skýrt grímulaust dæmi um hvernig húmorinn sem fyndna kynslóðin reyndi fyrst að beita sem róttæku gagnrýnu vopni er algerlega orðin að verkfæri þeirra sem reyna ekki bara að boða tímana heldur selja þá í leiðinni. Þeir sem ekki hlæja með símanum og Kaup­þingi skorti einfaldlega húmor og eru gamaldags. Rótæknin átti að felast í að vera sem mest mainstream eins og sást í annarri símaug­lýs­ingu Vodafone sem gekk út á að gefa skít í kerfið[iv] einmitt með því að vera með rétta tengingu. Við svona aðstæður er merking tákna komin úr takt við upp­run­ann og hætta á innistæðuleysi hvað sem sagt er.

Á vissan hátt var auglýsingin örvæntingarfullt hug­mynda­listaverk Jóns Gnarr, trúaðs einstaklings á kafi í gild­um frjáls­hyggjunnar og verður að teljast mjög fróðlegt sem slíkt. Jón fórnaði öllu fyrir boðskapinn, enda var hann boð­skap­­urinn. Þetta listaverk, auglýsing símans, fórnaði öllu, gerði frábærlega í sig, en afhjúpaði samtímamann í leiðinni og náði því ótrúlega vel í gegn sem hvortveggja í senn lof­gjörð og gagnrýni, list og lágkúra.

Að auglýsingin væri nútímatrúboð, eins og heyrðist frá verjendum hennar var áhugavert sjónarmið. Að ímynda sér að hægt sé að auglýsa trúarkennd alveg inn í hjörtu fólks er eins og að ætla að boða kærleika með kynlífi í sjónvarpi. Jafn­vel þótt elskendurnir fyrir framan mynda­vél­arn­ar elskuðu hvort ann­að er hætt við á áhorfendur upplifðu það sem klám. Trú von og kærleikur ratar til fólks með öðrum leiðum en í gegn­um aug­lýsingar, því miður kannski, því annars væri mjög gott og mjög hagkvæmt að lifa í heiminum. Þannig væri lífið í himnaríki frjálshyggjunnar og lýsti Jón Gnarr því himnaríki með brilljant naívsima sem minnti á hug­mynd­ir Egg­erts E. Laxdal um framhaldslíf.

Auglýsingin var tragekómísk trúarglíma einstaklings sem sagði lítið um kristna trúarkennd fólks almennt í land­inu, en sagði mikið um trú frjálshyggju á gróðahyggju.

Júdas Gnarr í símaauglýsingunni er kannski eftir­minni­legasta táknmynd útrásartímans, táknmynd sem sýnir að peningar voru trúin; Júdas gerði rétt í að redda sér auka­pen­ing! Jesú varð frægur, allir græddu, meira að segja Jón Gnarr! Þetta voru allstaman blóðpeningar sem var gaman að eyða.[v]

Núna þarf hins vegar að borga þá til baka á okur­vöxt­um. Hlær einhver að því? Kannski John Cleese. Kannski varð það sem við héldum að væri stórkostleg saga ís­land sein­ustu árin í reynd frábær Monty Python þáttur.

 

Textinn er kafli úr ritgerðasafni sem kemur út hjá Uppheimum á næsta ári undir heitinu Laxness & Drakúla. Hugleiðingarnar um auglýsingu Kaupþings og auglýsingu símans birtust á sínum tíma sem upphrópanir í Lesbókinni þegar auglýsingarnar voru nýjar. Hugleiðingin um Björgólf fékkst hinsvegar ekki birt á þeim tíma enda höfðu menn þá annað sjónarmið gagnvart honum en núna.

[e-mail]

Höfundur er á facebook

 

Bjarni Bjarnason er rithöfundur.