Leitin a Audrey Hepburn. Tveir kaflar r ntkominni skldsgu minni Leitinni a Audrey Hepburn, sem byggir dagbkum r lfi mnu.

7. nvember.

Rlti me Breka niur Laugaveginn til a fara mtmlafund Arnarhli. leiinni hittum vi kollega, skuum honum til hamingju me jlabkina og sgum a vi tluum a fara a mtmla.

- i geti a ekki, fullyrti hann kveinn.

- N?

- eir pa pakki burt! g hraai mr alla vega bara framhj.

egar vi Breki nlguumst hlinn var enginn a hrpa pakki og vi vorum brtt notalega umluktir reiu flki. Skyndilega hrpai mannfjldinn htt og snjallt sem ein rdd:

- Vi erum jin! Vi erum jin!

Vi Breki litum hver annan spurn, bir a hugsa a sama: Er jin sokkin a djpt a hn s komin niur okkar plan?

Eigum vi a gera henni a a skra a vi sum jin?

Vi gum bir.

Brtt hlt rdd jarinnar, Einar Mr Gumundsson rithfundur, eldheita ru og sagi dynjandi rmi a vi frum sko ekki Evrpusambandi, flagsskap sem hefi sviki okkur og vri a rna aulindunum. Flk hrpai:

- Burt me Evrpusambandi!

Strax eftir hlt orvaldur Gylfason hagfriprfessor rumuru. henni miri sagi hann eina viti a vi frum Evrpusambandi. Flk hrpai:

- Frum Evrpusambandi!

Nst var grma af Dav Oddssyni Selabankastjra bundin um fsi styttunni af Inglfi Arnarssyni og rapparinn Erpur Eyvindarson tk lagi vi hli hennar. Hann lkti slensku krnunni vi jnu, ef g man rtt, skmmu ur en hljkerfi hrundi me tknrnum htti og fjldinn horfi ungan snoaan mann styja sig vi styttuna af Inglfi og hreyfa varirnar kaft. Mr fannst g heyra styttuna pa sigurreifa:

- Bing, bing sagi Ing!

Vi Breki hldum a fundi vri sjlfsliti enda flk a tnast burt og stefndum opnun sprotafyrirtkis ar sem fengi var boi. ar frttum vi a fjldinn fundinum hefi haldi tt a Selabankanum til a n Dav og henda honum t. Fyrr um daginn hafi ung kona seti fund me honum og veri frdd um a efnahagshruni vri ekki hans byrg. r v hn gat ekki hent Selabankastjranum t var hn me Davsdkku me sr sem hn vsai dyr stainn, til a sna vilja skunnar.

g hef veri a velta fyrir mr a ganga kringum bankann og g a dkkunni thstu, arfi a lta fna dkku fara til spillis krepputmum. Fyndi g hana gti g gefi Snorra hana jlagjf. Hn vri a minnsta ekki verri gjf en Svarthfi r Star Wars. nsta ri gti g svo gefi honum geimskip sem liti t eins og Selabankinn. Af tlitinu a dma gti hann vel veri handsmu plneta, eins og Dauastirni, sem hefur veri lagt hafnarbakkanum Reykjavk me augljst markmi huga.

7. nvember.

sprotafyrirtkisopnuninni, me freyivnsglas hendi sagi Breki mr a hann hefi teki almennilegt kvld um seinustu helgi. Undir morgun var hann leit a opnum bar me bl᭭kunnugum, grhrum bumbukarli sem bau honum allt og dr hann a lokum me sr inn Strawberrys, gamlan nektardanssta vi Lkjargtu. ar inni voru aallega langdrukknir einstingar ornir svo reyttir a eir ttu httu a drukkna glasinu snu. Vi eitt bori voru austurevrpskar stelpur sem ekktu grhra fararstjrann vel. Hann kynnti r allar me glunfnum og brtt sat Breki undir breiu af hljum lrum. Hljandi brjstin voru eins og ldur fyrir framan hann. Honum fannst hann liggja sex eggjum lrahreirum Austur-Evrpu.

Breki var hinn hressasti ar til kom a v a r vildu a hann byi eim kampavn. fyrstu tk hann ekki illa uppstunguna. En egar flaskan reyndist kosta meira en bllinn hans ttaist hann a eitt og anna vnt myndi gjsa upp r eirri flsku vi opnun.

Breki kvaddi brjstin eitt af ru huganum ur en hann st upp:

- Ef i vilji dvelja draumaheimi ttu i a fara heim og leggja ykkur.

ar me var hann laus vi fgru sexeygu athygli. Bjrbumbukallinn sem hafi dregi hann me sr var horfinn. Breki var sem sagt orinn einn Strawberrys. Hann fann sr okkalega hreint bor og sat hugsi ar til langdrukkinn gestur leit blautur framan upp r glasinu og reyndist vera gamall, nskilinn kollegi af Viskiptablainu. Hann lt sig falla stl hj Breka annig a a sullaist upp r glasinu og sagi:

- veist a kallinn sem kom me ig er melludlgur.

- a hlaut a vera.

eir tku upp ltt fyllershjal. Breki er leikinn a lta flk segja sr leyndarml sem a tlai a taka me sr grfina og gamli kolleginn fr a segja honum a hann hafi eitt sinn veri a skemmta sr 101-htel, egar frgur trsarvkingur tk hann tali. eir drukku drjgt og blruu ar til trsarvkingurinn spuri strkinn hvort hann mtti sofa hj honum fyrir fimmtu sund krnur. Blaamaurinn var giftur og reyndi a sl tilboinu upp grn. trsarvkingurinn hlt knerrinum stugum, tk a hkka tluna og endai a bja milljn.

- g s fram a geta losna vi yfirdrttinn einu vetfangi og sl til. g drakk mig bara svo fullan a g vissi ekkert hva gekk . Daginn eftir leit g reikninginn og s a yfirdrtturinn var horfinn.

Breki staldrai vi ori yfirdrttur. Hann sagi a sagan tti a ganga undir v heiti.

En arna sat blaamaurinn Strawberrys klukkan hlf sj a morgni me ntt bindi, nskilinn vi konuna sna og trsarvkingurinn einn hataasti maur landsins.

Hann greip um andliti og stundi:

- Breki, g tri v ekki a g hafi sagt r etta!

Eftir nokku drykkjuhl, enda glsin orin tm og ekki meira a f, kom einlg spurning fr kunningjanum:

- Breki, beru minni viringu fyrir mr nna?

Breki var dapur svip egar hr var komi sgu. kringum okkur hfu safnast alvarlega enkjandi sprotar. Hann skutlai sig restinni r kokteilglasinu og botnai sguna:

- g sagist finna til me honum. Eins og allri slensku jinni sem vri nkvmlega hans stu. g sagi honum a hann vri pslarvottur slands. Tknmynd okkar allra. Hann var byrjaur a grenja greyi egar g fr.


jernisrmantskar Ranghugmyndir og arar. Brot r greinasafninu: Boskort jarveislu, sem kemur t fyrir jlin.

jernisrmantskar hugmyndir ttu hlut efnahagshruni sland. Ofmetnaurinn (Hybris) birtist kannski einna skrast stahfingum viskiptars fr 2007 um a norrn velferasamflg vru g samflagsmdel en vi slendingar yrftum a horfa anna eftir fyrirmyndum v vi stum eim langtum framar um flesta hluti. Sjlft ori trsarvkingur umfamai kvena jernisrmantk. Hugtaki lsti ofurfrum viskiptamanni sem ni trlegum rangri vegna vkingaelisins sem dreif hann fram. trnni trsarvkingana slagai jernisrmantkin upp a vera kynttahyggja, a er a segja drkun ri kyntti. msar jernistengdar ranghugmyndir essum dr hafa lngum veri allrkjandi hugsanahtti hr landi, ekki sst bkmenntum. Frlegt getur veri a telja nokkrar eirra upp og skoa nnar nna egar r eru tlei. Einnig getur veri hugavert a skoa ranghugmyndir sem ekki tengjast smrkjum srstaklega og er a gert egar lur kaflann.

1. slenska er merkilegra tunguml en nnur tunguml.

Jnas Hallgrmsson var gtur maur og slenska hans venju heiskr og tignarleg. Tkni sem hann er orinn dag stendur fyrir anna en hann sjlfan. Kalla mtti Jnas pslarvott slenskrar tungu, og upprisinn frelsara hennar hugum fylgismanna. S trarhpur, lkt og arir svipair, hvlir miki a byrgja ti hugsun um rgtur heimsins og loka okkur inni tryggu skoanakerfi.

Grundvallarspurning hpsins er:

Hva er a vera slendingur?

Spurningin er anda hjtrar eins og: Hva er a vera fddur Vatnsberamerkinu?

Svari vi grunnspurningu trhpsins helst a finna slensku orabkinni, hljmi oranna tungumli sem menn drka anda frumstrar trar, upphafi var ori. a or var hj Gui, og sonur hans ht Jnas.

tt a s merkileg rgta a vera maur er a yfirborsleg spurning hva er a vera slendingur.

Og tt tungumli sem slkt s merkilegasta verkfri hugans og nttrunnar yfirleitt, er slenskan sem slk ekki merkileg sjlfu sr.

Gi tungumls fer eftir v hver talar a, hvaa innsi hann hefur getu og ger essa tknkerfis og hverju hann milar og hvernig hann kemur v fr sr. Slku getur maur lka gert smasamleg skil me tungumli sem breytist hratt og er rkt af tkuorum.

Jnasarhugmyndin um slenska tungu leiir til bkmennta sem eru neikv andsta ess sem Bukowski-einkenni, rtkni yfirborinu, elur af sr. Jnasarhugmyndin elur af sr bkmenntir sem eru innihaldslitlar en teljast fnar vegna stlsins. annig bkmenntir minna oft glsileg sparift gnu barglugga.

Jnasartrin getur hfa til jernislega enkjandi jflagsegns, enda mynd af andlegri kyrrstu hins rugga borgara sem hefur eignast textann eins og srsaumu ft sem hann getur klst htarstundum.

Jnasartrin er forvitnilegt fyrirbri ef maur vill stdera tmi vel flruum rokkokkramma. M bera vileitni fylgismannanna saman vi rtttraa strfringa sem vru sfellt a horfa jfnuna 2+2=4 af v hn vri svo falleg og sndi hva strfrin, sta tungumli, bri af llum rum tungumlum.[i] essir strfringar yru a athlgi meal flestra kollega sinna, sem myndu eflaust benda eim kenningar Gdels sem sna fram a jafnvel strfrin verur aldrei hreint og mtsagnalaust tunguml.

Jnasartrin er verri en Bukowski-einkenni v hn stular a merkingarholum slenskum formalisma. Bkmenntalegur afrakstur hfunda sem haldnir eru Bukowki-einkenninu er gjarnan lifandi og fullur af skurtti flks sem vill a minnsta vera rttkt.

2. tlendingar vira slenskar bkmenntir og sgueyjuna upp til hpa og eru opinhuga gagnvart flestu sem vi skrifum.

egar Laxness var ungur reyndi hann a f Vefarann mikla tgefinn erlendis. Vi hann var sagt eitthva lei: Hva er slenskur hfundur a fjalla um kalska trarkreppu? Skrifau um eitthva slenskt!

Laxness skrifai um eitthva slenskt. egar hann tk vi Nbelsverlaununum var rkstuningur nefndarinnar a a vri fyrir a endurvekja hinn slenska sagnaarf. a m tleggja: ert ekki srlega frumlegur, en slendingasgurnar eru strkostlegar!

Verk sem skilgreina slendinga yfir hfu sem extska nttrumenn hafa alla t gengi best erlendis, eins og til dmis Aventa Gunnars Gunnarssonar og Fjalla-Eyvindur Jhanns Sigurjnssonar auk fjlda verka sustu ratuga.

Vileitni alltof margra slendinga til a koma til mts vi vntingar tlendinga um hvernig vi erum, hvernig vi hugsum og hvernig vi skrifum, hefur fylgt okkur inn ntmann og sst mrgum eim bkum og kvikmyndum sem ganga best erlendis.

Vandinn egar kemur a hugmyndalegum slfrihernai milli manngera og menningarheima er a til a komast yfir hann urfa hfundar a hugsa ngu langt til a finna hugmyndagrunn sem er senn almennur og rs sgulegum grunni og skapa sr einstaklingsbundna sn hugmyndasgusvellinu. arna standa eir aleinir, dmdir til a falla endanum og gera vk s tmans, v a er ofar mannlegum skilningi a ra vi svo fjltta og viamikla hugsun. essum hjkvmilega vitsmunalega sigri vera eir a taka me stskri r Seneca og ana svo t orrustuna.

er gott a muna a ef maur er minnsta htt mevirkur vntingapakka tlendinga um vitsmuni okkar og persnuger getur maur aldrei skrifa neitt sem endanum rs undir sjlfu sr. er maur enn sjlfstur, krttlegur, undirgefinn lfur vamlsftum a reyna a falla krami erlendu parti me v a segja extskar, flippaar sgur af sjlfum sr. er maur a leika barn sem er a reyna a vera sniugt fullorinsveislu.

3. slensk saga er merkilegri en nnur jarsaga og segir okkur hver vi erum. slendingar bera ekki byrg mannkynssgunni.

htarstundum er oft tala um a vi urfum a ekkja sguna til a ekkja okkur sjlf. San er oftast tala um sgu slands. En segir saga slands okkur miki um hver vi erum?

Ef Nbinn skapar sr samanpressaa slenska sjlfsmynd t fr slandsgu verur rangurinn eitthva essa veru:

g er sku hetja sem nam land og sndi undrabarnstakta me v a skrifa heimsbkmenntir, svo var g svikinn hendur slmra norskra og danskra fsturforeldra sem reyndu a halda mr fr lrdmi en braust undan kgun eirra me ljrnni snilldarmlsku sem reddai mr nbelsklinki vasann ur en g eins og ljn inn ntmaballi og er nna hipp og kl reykjavkurheimsborgari sem heldur peningarokktnleika heimsmrkuunum en einhver slgarbindisormur markasparads tbj lmskan kokteilpoll glfinu fyrir framan mig og g var nstum dottinn, eins og margir arir boinu, en stend me broti glasi hnd, stg feti framar og tla a dansa eftir eigin hfi!

S sjlfsmynd mn sgulegu samhengi ekki roskari en eitthva essum dr hefur hn ekkert me vitrna hugsun a gera, sama hva maur kann miki slandssgu. Ef g vil anna bor ekkja sjlfan mig gegnum mannkynssgu, a v marki sem a er hgt, ver g a lesa runarsgu margra ja og reyna a tta mig samhengi einstaklings og samflags, simenningar og runar hennar. tfr essu er hgt a skapa sr vitrna sjlfsmynd sem hefur og me sagnfrilega sto. veit maur um lei hve veik s sto er, hve erfitt er a tta sig run manns og samflags tma, og verur s vissa hluti af sjlfsmyndinni og birtist til dmis varfrinni hugsun. Ef maur heldur a slandssagan s lykilatrii a ekkja sjlfan sig hefur maur strax gefi sr httulegar forsendur sem eru lklegar til a leia til ranghugmynda en a auka skilning manns sjlfum sr. Margir slendingar eru kannski dlti ragir vi a htta essu v a er flki og ir a eir urfa a taka sna litlu byrg mannkynssgunni. A slendingar vilji skjta sr undan eirri ungu byrg sst til dmis v hvaa ljsi eir sj Gunnar Gunnarsson.

Nbanum leiist ekki a sem hann hefur lesi eftir Gunnar Gunnarsson og heldur a hann hafi veri gtur maur. En eins og til dmis Sebastian Haffner hefur fjalla um uppvaxtarsgu sinni Defying Hitler, flktust margir gir menn svo net nasismans a a var ekki hgt a kalla anna en nasista tt eir vru gir menn. egar menn eru svo flktir net nasismans a a er leita a Hitler heima hj eim, hljmar a eins og brandari a segja a vikomandi hafi ekki veri nasisti. Tengsl Gunnars vi nasista voru a mikil og vru a lengi a maur verur anna𭭭hvort a lta a hann hafi veri einfeldningur ea nasisti. Gunnar var ekki einfeldningur.

Af hverju er a mrgum slendingum um megn a viurkenna a essi gti maur hafi flkst svo net nasismans a flestum rum lndum vaknai aldrei s umra hvort hann hafi veri nasisti ea ekki? a vri mgun vi gyinga a fullyra a hann hafi bara tt nasista a sem ga vini en hvorki stai fyrir neitt sem eir sgu n geru.

Nbinn heldur a a s vegna ess a Gunnar er gur fulltri slenskrar menningar, sem mest hefur hvlt bkmenntaarfi. Hann var dmigerur slendingur, a v marki sem a hugtak hefur merkingu, var gur og gegn maur, en geri mistk. Mistkin geri hann vissum skilningi sem fulltri slenskrar menningar. annig a ef vi viurkennum nasisma Gunnars, viurkennum vi a slensk menning getur a hluta til villst af lei og teki tt mistkum mannkynssgunnar, eins og eim harmleik skalandi egar ein helsta hmenning Evrpu snum tma hrynur niur versta barbarisma, og afhjpar ar me meira um mannlegt eli og samflag en ll slandssagan er fr um.

Ef Gunnar, og margir hans lkir, eru okkar menn, berum vi byrg mannkynssgunni vi ara, og a er ekki ng a ekkja sgu einokunarverslunarinnar og esshttar til a ekkja okkur sjlf. Sagnfri er miki notu til rurs og til a boa hugmyndir til dmis a mati Keith Jenkins Re-thinking History. Me v a hamra nausyn ess a ekkja slandssgu til a ekkja okkur, getum vi eins veri a reyna a fra okkur byrg eins og a kynnast okkur betur.

Nbinn telur a saga Vesturlanda s okkar byrg lkt og annarra Vesturlandaba og til a ekkja okkur urfum vi a hafa innsn inn hana heild og tengsl hennar vi nnur hmansk fri, ef markmii er rauninni a kynnast okkur sjlfum. A tla a ekkja slandssgu og ekkja ar me sjlfan sig er tilraun til a bera ekki byrg mannkynssgunni og getur eins leitt til ess a maur kynnist kostum snum og gllum sem manneskju ekki ngu vel.

Sem lti dmi m nefna a til a skilja efnahagshrun trsarkynslarinnar hausti 2008 slandi er best a kynna sr verbrfahruni Wall Street 1929. var nori til neyslusamflag og nrk millisttt. The roaring twenties Bandarkjunum eiga meira sameiginlegt me trsarfrjlshyggjuinu slandi sem hlaut skellinn sastlii haust en nokku sem vi finnum hinni annars gtu slandssgu.

Mistk bor vi mistk Gunnars og annarra slendinga sem hafa fari ekka lei lfinu, tengja slendinga mannkynssgunni. au minna okkur a vi getum ll flkst inn banal heimsku hins illa, svo nota s gamaldags or, og stutt strsherra vafasmum forsendum, bi sem einstaklingar og sem j. Gunnar minnir okkur a vi berum byrg mannkynssgunni til jafns vi ara og erlendar frttir eru okkar frttir, til dmis fr rak og Afganistan. ess vegna tti maur ekki a dma Gunnar hart heldur nota sgu hans til a skilja sjlfan sig sem slending, sem er um lei byrgur fyrir sgu mannsins almennt.

4. a er til eitthva srslenskt stand ea einkenni og ef maur reynir a skilgreina a, finna tpu, er maur a skrifa bkmenntir sem eru slenskari en arar.

Realismi slandi er sterklega mtaur af sjlfstisbarttu jarinnar ntjndu ld. Eins og meal annarra nlendna, til dmis Afrku, var mjg mikilvgt slandi a finna hi srslenska, til a byggja upp jerniskenndina, sem aftur var plitskt verkfri. Vandinn er a essi leit a hinu srslenska htti ekki a jin yri sjlfst. Eftir sjlfsti voru bkmenntirnar miki til bundnar vi relt hlutverk vegna skorts getu til a finna anna umfjllunarefni og leitin a hinu slenska breyttist leit a hillingum.

Einkenni slenskra bkmennta essum anda eru aallega rj: tminn er fastmtaur, formi virist raunstt og sland og hi slenska kemur oft vi sgu bi sem efni og sgusvi.

essi hugsun kristallast reiningarsetningu Snorra Hjartarsonar; Land, j og tunga, renning snn og ein. Setning var skylduatrii slenskum bkmenntum og er enn furu lfseig.

Landi er sgusvii.

jin er efni, saga hennar sgutminn.

Tungan a sem snir a etta ber af llu ru alheiminum.

Sem sagt, fyrsta lykilori, land, segir hvar sagan a gerast, anna lykilori, j, segir um hva sagan a fjalla, og rija lykilori, tunga, er snnunin, skjaldbakan sem heimurinn hvlir . a segir sig sjlft a tminn er slenskur, v verk sem gerist slandi og fjallar a hluta til um a slenska er stasett einhverskonar sgulegum tma. Og egar verki er stasett sgulegum tma m skilja a t fr slandssgunni, en a er lykilatrii. Bkmenntir eru mynd af samflaginu, er fullyrt, og ekking slensku samflagi a mikilvgasta til a skilja r. essari hugsun gefur maur sr a til s skilgreinanlegt samflag sem s forsenda skilgreinanlegs einstaklings, og a slenskt samflag s svo strkostlegt a texti sem gefur mynd af v eins og a er veri daulegar bkmenntir. eir slendingar sem hugsa svona telja sjlfsagt a sem raunsjust mynd af eim sem slendingum veri dauleg, best vri ef hgt vri a stoppa upp a eilfu algerlega breytta; a vri hi fullkomna listaverk. En etta er lka grunsamlega hentug hugsun fyrir sem kra sig ekki um a brjta heilann, v mean ekki arf a ekkja neitt flknara en slenska sgu, sem er ekki me flknari jarsgum, til a skilja bkurnar, og slenskt samflag, vera r aldrei verulega snnar og v ekki mikil vinna a skra r, gagnrna ea kenna. Vihorf etta hentar sklakerfi, og verk ess sem skrifar takt vi essar kerfisinnbyggu ranghugmyndir henta vel til kennslu.

Meini er a umtlu setning um renninguna er dogma sem meira skylt vi kenninguna um heilaga renningu kristninni en sannleika.

Skoum setninguna nnar: Land, j og tunga, renning snn og ein.

Landi a sameiginlegt me ru landi a vera yfir sjvarmli, undir himninum, hfilegur grautur takmarkas fjlda frumefna sem enginn veit strangt til teki hva eru innst inni, hvaan eru komin og hvert eru a fara.

jin er slingur af flki r klani sem einhvern tma vafrai t fyrir slttur Afrku me lurk hendinni og er hvorki upphaf n endir mannkynsins, hva alheimsins.

Og tungan er fullkomi kerfi drslegra hlja sem flestir hugsandi menn efast um a geti mila einu einasta sannleikskorni en miar a v a vi getum lst lngunum okkar og tilfinningum; g er svangur, mr finnst alheimurinn vera str!

A segja a land, j og tunga s renning snn og ein og byggja bkmenntir v, er a segja a ekkert pls ekkert pls ekkert myndi renningu sanna og eina og s renning s allt.

Hugmyndafrin sem holdgerist reiningarsetningu slenskra bkmennta er endileysa sem springur me jfnu millibili tilfinningasprengju kollinum rvilltri drategund sem rgheldur essar dndrandi kenndir spegli hugans, v hn getur mynda sr a hn s eitthva kvei, kvenum sta, kvenum tma, og ar me blekkt sig fullkomlega um lei og hn gleymir llum spurningum um eitthva fyrir utan, gleymir llum alheiminum. Setningin er til ess ger a loka alheiminn ti, hn er kistulok.

egar maur er sjlfstur arf maur a sanna tilverurtt sinn me v a skapa sr sjlf, fyrst getur maur ori sjlf-stur. Hugmyndin me sjlfsti er a vera frjls og hugmyndin me frelsi er a gera allt mgulegt sem eykur gi lfsins enn frekar. Ef maur hins vegar notar ekki frelsi sitt til annars en a skapa sjlf, eins og nausynlegt var byrjun, hefur maur fest sig einhverri meinloku og aldrei ori sjlfstur. Skldverk sem eru undirlg leit a okkur sem slendingum benda til a vi sum ekki eitthva h v og eru heldur tilgangslaus v a sem gerir bk ga er hfundur sem br yfir einhverju sem hann getur gefi af sr. Bkmenntatexti er lei til a gefa flki fri a dvelja v drmtasta sem vi eigum: karakter. Karakter er eina raunverulega myndin af hinu hverfula fyrirbri sem menn kalla taranda.

Spyrjum: Hva gerist egar fjrsjskistan sem inniheldur hi slenska, er loksins fundin og hn opnu?

Hi slenska flgrar burt og hverfur bak vi nsta hardrag. Kistan er tm. Hi slenska er aeins fjrsjur mean a er elilegt. En enginn er elilegur egar samtmis er veri a selja hann nakinn uppboi og spyrja hann nrgngulla spurninga.

Eftir a hi slenska er sloppi er fjrsjsleitarmaurinn, sem er vinnu fyrir land og j auk nstu ngrannarkja, kominn vandri. Til a koma sr t r eim fer hann a segja fr hinum strkostlega furufugli sem hvarf r kistunni. ur en hann veit af er hann farinn a leika ennan fugl. Fyrirvaralaust er hann kominn me rautt stl og gylltan kamb. Allt einu vaknar hann upp og er orinn furufugl. Enginn trir honum egar hann segist bara vera maur. Hann er fyndnastur egar hann skrkir a lokum blreiur:

g krefst ess a vera tekinn alvarlega!

San vera allir leiir honum. tta menn sig v a raun eru eir engu nr um hi slenska, og fyrst eir eru a ekki, er ekki htt vi a eir htti a vera slenskir og ar me hverfi? N skapast enn meiri eftirspurn eftir v slenska og nsta fjrsjsleitarhetja fer a sp kortin. slenska bankakerfi er hruni! N skal g sko endanlega grafa upp r v hi slenska og fra spenntum dragarsgestum erlendis og hverfandi kaupendum heima vi. Aftur er hoppa hringekjuna.

Dmi er ekki flknara en svo a maur getur ekki skoa frjlsan fugl bri. Ef vilt skoa frjlsan fugl, stilltu ig um a fanga hann, v um lei og leggur hendur hann er hann ekki fuglinn sem vilt skoa. ll essi rtta a urfa a klfesta hi slenska, og spyrja fremur hva er a vera slenskur? en hva er a vera maur?, jafngildir v a leita alltaf sannleikans spegilmyndinni. Slkur narsissismi minnkar lkurnar a bkmenntir sem fst vi almennari tilvistarspurningar komist a, en eins og Sren Kirkegaard bendir er mikilvgt a hver kynsl svari eim spurningum fyrir sig. Auk ess er rttan vitatilgangslaus, v eins og W. H. Auden kva:

The centre that I cannot find

Is known to my Unconscious Mind

I have no reason to despair

Because I am already there.

Nna er feramannainaur, landkynning og bkakynning of samtengt. etta gengur oft prisvel slenskum dgum og vikum hr og hvar um heiminn. Margir vel meinandi slendingar tra etta og vinna tullega a pakkakynningunni. Forstisrherrann til a mta og segja brandara. Viskiptavinirnir ti eru sttir vi sitt. a er v mikil synd a a skuli ekki vera neitt vit essu.

Alltof oft eru kynningar tlendinga slenskum bkmenntum eins og krtsk kynning srtrarsfnui, enda augljst a hfundarnir hafa vallt tala vi sama flki og svo fari heim me mynd af rtttruu slensku fjlskyldunni. er ekki hgt a gera r fyrir a sumir tlendingar rumski ekki anna slagi af dvalanum. Danski bkmenntafringurinn Erik Skyum-Nielsen segir til dmis annars hefbundinni ritger sinni rna og reynsla sem birtist dnsku Nordica 1991:

...hafa slenskar bkmenntir tt vi ann ramma reip a draga tlndum a forleggjarar og lesendur vnta srlega extskra upplifana egar sgueyjan tjir sig bkmenntum. a eru a) a nokkru leyti teknir fram yfir hfundar sem annars staar hefu veri kallair sentmental smbjarhfundar, og b) skapaur jarvegur fyrir bkmenntalega, og srstaklega tgfulega svikamyllu, allt mesta brerni vi sland og samnorrnar menningarstofnanir, sem velmeinandi mynda sr a smj urfi llum eim vinum a halda sem hn getur nlt sr . Samtmis kemur etta markaslega arflega ungt niur eim orsins listamnnum sem af dugnai og samviskusemi reisa hs hins slenska mdernisma, hver snum stl.

tt maur hugsi h landi, j, slenskum veruleika, slenskri sgu er maur enn maur. annig hugsa jafnvel slendingar egar eir hugsa v land, j, slenskur veruleiki, slensk saga, er allt tlsnir, samkomulagsatrii, afst hugtk hf til hginda en nausynleg til afkomu. Ef menn taka essi hugtk hins vegar bkstaflega sem endanlegum veruleika lifa eir fullkominni fantasu. annig a bi realismi, eins og hann er skilinn hr, og sjlfsmynd of margra slendinga byggist fantasu. A benda etta, me v a reyna a kippa flki stundarkorn t r essum dsvefni, inn afstrakt heim, er ekki lfsfltti, heldur bn um a flk gerist gn jarbundnara. annig er fantasa, landi ar sem rkja fgatrarbrg samantvinnu r efnishyggju og realisma, raun meiri realismi en realismi. ess vegna m segja a egar realisminn er orinn algerlega blindur sjlfan sig, er fantasa rkrtt run realisma.

grein sinni, spektir almannafri, kemur Gumundur Andri Thorsson inn hin blindu fgatrarbrg samtvinnu r efnishyggju og realisma og ltur au kristallast stareyndaum bkstafstruum bnda:

...ar kemur til lng hef hr landi fyrir vihorfi til texta sem lsir sr ortakinu um a eitthva standi eins og stafur bk. Hr hefur rkt undra sterk tr bkstafinn, tilhneiging til a taka bkstafinn bkstaflega, og ngir a vitna v sambandi til deilna um sannleiksgildi slendingasagna, sem slendingar tru rtt eins og gyingar snar uppruna- og landnmssgur. Og etta kemur lka fram sagnattum, ar sem fengist er vi sgulegar persnur og sguleg atvik sem r hafa hent - en menn hafa ekki gtt a v a sagnaritarar hafa aldrei hika essum ttum vi a svisetja essa atburi me eim htti a um skldskap er a ra, lst er inn menn, samtl eru jafnvel smu - frsgnin ltur listrnni byggingu. List sagnaritarans felst v a fela ennan skldskap, lta lesandann ekki taka eftir honum, v svo brnt virist vera a lta slendinga tra textanum bkstaflega, ef tlunin er a lta taka eitthvert mark honum.

Hr hefur legi landi tluver and lygasgum, skrksgum, vintrum og ngir ar a vsa til fdma vondra vitaka sem vintri af Eggert gla fkk Fjlni sinni t, en eim deilum var mjg rkt a sjnarmi gildra bnda a arfi vri a birta svona lygasgur. n ess a slenskir rithfundar geri sr grein fyrir v ea hugsi miki um a, urfa eir a gera upp vi hinn rtfasta og stareyndaa bnda sem br hverju slensku hugskoti.

a er sama hve miklir spekingar sp stjrnuspeki og a er sama me hve meistaralegum htti eir gera a, ar er alltaf um dgurvsindi a ra. Eins er a me leitina a hinu slenska, hn verur alltaf endanum a mestu popularismi sem hgt er a tengja inn viskipti, til dmis gegnum landkynningu fyrir feramenn. Stundum verur popularhliin meira berandi en slandsleitin.

Nleg dmi um popular-Fjallaeyvind framleiddan fyrir tlendinga skipta hundruum, en hr nefnir Nbinn aeins eitt, Fjallaeyvindinn sem birtist kvikmyndinni Hafi.

ar er hinum hsimenntaa tlendingi gefi fri a ferast niur um op Snfellsjkuls, svo a segja, alla lei a hjarta slendinga. tlendi bgesturinn fr franska fegurards sem leikur Bach af fingrum fram mean hn rir takanlega ml vi verandi tengdafur sinn, sr til halds og trausts. vlinni lei a sjvarplssinu ar sem hin alslensku hreindr halda til mibnum spyr hn unnusta sinn slenskan hvernig staur etta s.

Hltur hn a svar r munni helsta Fjallaeyvinds myndarinnar, sem Hilmir Snr leikur, a etta s staur ar sem systrum hans var nauga fyrir kynroskaaldur, en egar r sgu fur snum reynslusgu hefi hann sagt a a vru einungis ffl sem ltu ffl nauga sr.

etta var skilgreiningin hinu slenska fum orum og augljst a arna er veri a selja fsturlandsins freyju sundasta skipti fyrir rlitla athygli tlendinga, veri a selja strborgarmanngerinni gosagnahugmynd um nttrumanngerina. V, etta eru villimenn, geta jverjar hugsa og fari heim r binu, sttir vi sitt.

myndinni er ekki hgt a finna brjlaa manneskju, nema franska frelsistkni og einn Normann. Og til a a fari ekki fram hj neinum a Hafi gefi mynd af hinu extska slandi, segir franska menningarsymbli sem umvefur tlenska horfandann fgrum tlimum snum a lokum eitthva essa lei vi unnusta sinn:

g er fegin a g kom v nna veit g hver ert.[ii]

Eins og sst Hafinu getur leitin a hinu slenska, lkt og nnur hjtr, leist t algera vitleysu. etta sst enn betur hj Kristmanni Gumundssyni v sem hefur veri kalla fyrsta slenska vsindaskldsagan: Stjrnuskipi.

Eins og vi hfum tta okkur m skipta llu sem maur vill virast hafa tk rennt, og a gildir lka um vsindaskldsgur:

fyrsta lagi eru verkfringasgur, a er a segja vsindaskldsgur eftir menn sem raun hafa vit vsindum.

ru lagi m nefna flagslegar vsindaskldsgur, sem gerast gjarnan framtinni ea rum hnttum en fjalla aallega um samflagsgerir, strktr framandi heima. tpur og dystpur eru skyldar essari grein.

rija lagi eru svokallaar geimperur, a er a segja venjulegar skldsgur eftir hfunda sem hafa ekki vit vsindum og enga srstaka innsn inn launhelgar samflaga, en sta ess a tala um bl er tala um geimskip til a f annarlegan bl sguna fyrirhafnalaust.

Verk Kristmanns, sem er forvitnilegur forboi naldarhugsunarinnar, er svokllu geimpera og nr v ekki mli sem alvarlegur vsindaskldskapur.

Stjrnuskipi, me hinn ljshra og bleyga mar Holt innanbors er hins vegar reglulega skemmtilegt verk, ekki sst vegna ess hva hfundurinn ornar sr miki vi tilhugsunina um alheim fullan af fngulegu kvenflki. Hann rur sr ekki af kti yfir eirri tilhugsun. Og vitanlega hafa essar fegurardsir, llum regnbogans litum, aldrei s neitt extskara og meira alaandi en slenskan karlmann. arna hefu menn tt a htta leitinni a sannleikanum um hi slenska; hann er s a allar konur alheimsins r hi slenska lki slensks karlmanns! a er ekki til eftirsknarverari lifandi eining alheiminum.

Alltaf egar s fegursta eirra allra, j, Miss Universe, a nafni Me-l Ga-la, ltur bl augu mars Holts, getur hn ekki stillt sig um a taka um hnd hans og segja mjkum og yndisfgrum rmi:

a er gott a lifa, lfi er vijafnanlegt vintri.

mar Holt geimperunni Stjrnuskipi er leyndardmurinn um hi slenska, v skulum vi aldrei gleyma n egar hann er loksins fundinn.

Meistaraverki sem urfti til a gera t af vi leitina a hinu slenska er Vargatal eftir Sigfs Bjartmarsson. ar httir Sigfs hinni yngjandi leit alltof margra a slensku dentteti og fer ess sta beint inn kjarnann nttrumanngerinni, inn kjarna veiimannsins. Hann httir ekki fyrr en hann er orinn drin landinu. annig fer hann beint gegnum hi slenska hjm og inn a upprunalega og sammannlega. Inn a dulda. Verki er Sjamanismi. Leiin a hinu slenska liggur inn nttrumanninn, sem er sjlfu sr til llu flki, og leiin inn nttrumanninn leiir inn sjamanismann, sem aftur leiir inn dri. annig a verk Sigfsar fst loksins vi kjarnann essari stefnu, kjarna sem er vitanlega algerlega handan vi eitthva sem tengist j og ar me utan vi kort allra sem leita a v slenska.

egar menn eru komnir anga og fst raun og veru vi a sem essi lei bur upp , eru eir komnir svo langt a afar fir fylgja hfundinum og r verur afbragsverk sem fir lesa og fir skilja. Verki er samt sem ur krna jelisstefnunnar sem vonandi leggst af me llu eftir hrun bankanna. tta menn sig vonandi betur a slendingar eru fullkomlega venjulegt flk sama heimi og allir arir og um gilda nkvmlega smu lgml.

Mrg dmi m nefna um a hvernig reynt er a gera hversdagslega vitneskju gfulega me v a tengja hana vi hi slenska. Til dmis m nefna stahfinguna:

a er algengt a flk starfi vi a sem a hefur hva minnsta hfileika til a gera.

Fullyringin gtlega vi um allan heim. A vsu m greina hana niur og sr maur a fyrirbri hfileiki er mjg flki og hvernig a fyrirbri kallast vi verkskipt marglaga samflag er lka afar sni. egar etta er greint betur kemur ljs a fullyringin er nokku nkvm, og vsar ekki veginn a v sem hr getur veri hugavert, a er a segja hugleiingar um tengsl samflags og hfileika og hvers vegna persnuleikinn getur tt erfitt me a finna br arna milli. En vi skulum samt halda okkur vi fullyringuna v hn er takt vi allegar fullyringar sem hugsun um jareli skir kraft sinn . taka menn sig til, hugsa miki, gerast rdd jarinnar og bta vi fullyringuna tfraorum:

a er algengt a flk starfi vi a sem a hefur hva minnsta hfileika til a gera, slandi.

Setningin allt einu a vera orin forvitnileg og gfuleg af v hn virist nna srstaklega eiga vi flk slandi. A bta vi hana, slandi, hefur sett slenskan lesanda stu a spyrja sig:

Bddu, veit s sem etta segir eitthva sem g veit ekki um eli slendinga? Hvernig fr hann a essu? Geri hann samanbur t um allan heim? Ea las hann leyndardminn huga sr t fr srstku nmi um hva slendingar eru mia vi hva hann finnur sr a gildi um restina af verldinni?Ef svo er er hann galdramaur. V!

Sannleikurinn er s a hi eina sem hefur gerst er a fullkomlega hversdagsleg sannindi um manninn sem slkan hafa veri dulbin sem gfulegur leyndardmur um okkur srstaklega me v a bta vi tveimur orum. Allt einu ltur hversdagsleg fullyring t fyrir a vera grundu og a mtti mynda sr a bak vi hana s srstk rannskn og srstakur hfileiki. En a sem s myndun reynd gerir er a breyta saklausri fullyringu httulega vitleysu, v a er alveg t blinn a etta eigi vi srstaklega slandi og eigi fremur vi slendinga en ara. A fara lei me essa sralitlu og einfldu hugmynd er a blsa hana upp eitthvert merkilegt vandaml sem herjar okkur srstaklega og gerir okkur a einhverju tilfelli. a arf alveg srstaka hugsun til a geta vlt sjlfum sr inn mikla sjlfsanalsu t fr svona merkilegri almennri fullyringu. Eins og me nnur vafasm trarbrg ar sem prestar skja vald sitt vafasama slfri er fyrst komi inn vanda hj hinum traa og san lti sem maur bi yfir valdi til a lkna hann. Eina sem presturinn hefur gert er a mndla me innistulaus or sem hafa sterk tk tilfinningalfi hins traa.

5. a er hgt a segja bara sgu, rituu mli.

Stundum, ef menn eru haldnir nokkrum ea llum ranghugmyndum um slenskar bkmenntir sem hr eru nefndar, og eru svo djpt grafnir inn merkingarhrauk termtaborgarans a eir skilja ekki merkingu tilvistarspursmla, birtist a v a eir halda a a s hgt a segja bara sgu rituu mli. a oralag gefur til kynna a saga s hreint og beint skilgreinanlegt fyrirbri sem felur ekki sr neina dma heldur skilar af sr trri og afmarkari merkingu sem hfundurinn hndlar fullkomlega. En a er sama hve sakleysislega sgu maur skrifar niur, alltaf m spyrja: Af hverju er tala um ungan fremur en gamlan, hvtan frekar en svartan, konu fremur en karl, rkan fremur en ftkan, hmenntaa fremur en menntaa, og svo framvegis.

Bara a lsa persnu og stasetja hana, sama tt hn s til nkvmlega eim astum veruleikanum, er a taka afstu og boa gildi, egar hn er stasett rituum texta. Veruleikinn getur veri jafn sjlfsagur og slin ar sem maur hrrist honum en kominn texta sem einhver les, einhver sem er tma og rmi hur v sem tala er um sgunni, er hann allt anna en sjlfsagur. egar flagslegur veruleiki, sama hve sannveruglega honum er lst, er kominn yfir texta, er hann orinn merkingarstafrf allt ru samhengi en hann var annars.

A tta sig ekki essu er a vera hjarta snu nttrumannger v stigi sem ttar sig ekki muninum tluu mli augnablikinu milli vina sama flagslega veruleika og bk sem ltur r hfn augnabliksins, siglir va og mtir flki af llu tagi. A tla bara a segja sgu rituu mli er a mynda sr a s flagslegi veruleiki sem talar um s veruleikinn og rdd hans. , sem hfundur, tt sem sagt a vera ess megnugur a kvea hva s veruleiki og setja hann fram. Menn sem tra essu raun, sem Nbinn efast um a su margir, eru ekki skld, heldur er veruleikinn skld sem dreymir . eir geta kannski veri gtir sgumenn munnlegri frsgn me vinum snum en hugsun eirra er of tengd flagslegum hlutveruleika til a eir geti me gu mti valdi frsgn bk.

Undirtexti ess sem segir bara sgu bk er a a sem hann segi, hvernig hann sji a, s satt, rtt, elilegt, hi sjlfgefna. S undirtexti jafnframt a sannfra mann fyrirfram um a rddin og sagan s ekki bara mainstream heldur beinlnis veruleikinn og hugsanleg gagnrni verur afbrigileg fyrirfram. A gagnrna texta sem er svona vendilega inniluktur ranghugmyndum verur eins og a mtmla v a slarhringurinn skiptist dag og ntt. Einmitt ess vegna er lklegast a etta raunsja slenska sluhs sem byggt hefur veri inn allt of stran hluta slenskrar bkmenntasgu hrynji til grunna egar menn komast a r hvlkum sjlfsblekkingum a er byggt, lkt og efnahagslfi var tmabili.

Menn eru n egar komnir t r kofanum og af sta anna. egar eir lta til baka reynist hsi hafa veri hilling. Vi erum bara skilgreint flk undir berum himni og a rignir okkur skilgreindum orum.

Til a taka dmi af hve snin einfaldasta saga getur ori egar hn er komin ritaan texta m nefna stystu sgu sem Nbinn ekkir til. Hn er eftir ekktan hfund og hljar svo:

Palli var einn heiminum, var banka.[iii]

Ekki veit g hvernig a flokka essa sgu. tt spenna og hugnaur liggi loftinu er g samt ekki tilbinn til a afgreia hana sem einfalda afreyingu bor vi hryllingssgu ea spennusgu. Til ess br sagan yfir of mikilli dpt, sem maur tekur ekki fyllilega eftir nema maur leggi sig a endurlesa hana.

Palli var einn heiminum, var banka.

a er margt sem skrist vi endurlesturinn, margt a staldra vi sem sst yfir fyrstu. Til dmis, hvernig er hgt a fullyra a Palli s einn heiminum fyrst einhver bankar? Er etta hugsunarskekkja hj hfundi, ea er hann a veita okkur vsbendingu? Kannski er hann a velta upp spurningunni: Hverjir eru fer heiminum sem koma ekki fram manntalsskrm en geta tt til a banka upp hj manni? Ef til vill hfundurinn vi a annahvort Gu ea djfullinn hafi banka dyrnar hj sguhetjunni. Snilld sgunnar liggur v a a er undir lesandanum komi hvor eirra kumpna s rskuldinum hj Palla. Sagan afhjpar fyrir lesandanum hvorn hann ltur sem sinn andlega meistara, Gu ea djfulinn. Hver finnst ykkur standa tidyratrppunum?

Palli var einn heiminum, var banka.

tt sagan geti me essum htti loki upp fyrir lesandanum hva hann trir, er hn engan veginn fullskr. Lti maur hana kldum augum til a greina tknilegar hliar hennar tekur maur strax eftir v a sagan br yfir miklum hraa, byrjunin er grpandi og endirinn vntur. Persnuskpun hins ekkta hfundar tengist sgusviinu frumlegan htt. Palli er skilgreindur t fr v a hann er einn heiminum, og s skilgreining ngir til a maur tengist honum strax ni. Maur er samstundis kominn inn hann og horfir yfir mannlausan heim. Eitthva dullegt svfur yfir vtnum.

Palli var einn heiminum, var banka.

einni svipan verur manni ljst a a er tt vi postulan Pl, egar tala er um Palla. Og a er kristaltrt a Palli kemur fyrir sem fulltri allra manna jrinni. S sem bankar er Jess Kristur sem er kominn aftur eins og Pll var alltaf a tala um a hann mundi gera. Sj ekki margir ljsi egar eir lesa etta enn einu sinni?

Palli var einn heiminum, var loksins banka.

Kannski er ekkert dullegt vi etta. Kannski er Palli jafn aleinn og margir vilja meina a vi sum alheiminum. Og ef hann er a er hann einn fr um a banka. Er Palli a missa viti? Ef til vill hefur hann seti inni sundasta daginn r. leislu laumast hann t um glugga og bankar dyrnar. Skst aftur inn um gluggann, kastar sr sfann, dregur lafossteppi upp fyrir haus og segir vi sjlfan sig: Hver skyldi vera a banka svona seint? Er geveikin ekki augljs sgunni?

Palli var einn heiminum, var banka.

Er etta ekki slfrileg lsing hinum firrta ntmamanni? Flk er honum svo framandi a honum ykir hann vera einn heiminum. Lesum sguna enn einu sinni til a finna hvernig vi tnumst me aalsguhetjunni.

Palli var einn heiminum, var banka.

Ef vi tnumst ekki me Palla vaknar n spurning: Hver er sgumaur og hvernig tengist hann sgunni? Ef sagan er snn og Palli er einn heiminum, hver var til frsagnar? Er a ef til vill sgumaur sem bankar dyrnar? Er hann hrakmenni sem lokai Palla inni sgunni til a byrja me og er nna kominn til a kvelja hann enn frekar? Ea er a lesandinn sem bankar dyrnar? Er lesandinn mttur til a lfga Palla vi me v a renna augunum yfir lkama hans, samansettan r tta vel vldum orum?

Erfitt getur veri a tta sig essu. Og ekki einfaldast mli egar a rennur upp fyrir manni hve mrg bkmenntalki lkindatli Palli getur brugi sr. Helgisagan er til dmis mjg nrtk: hljmar sagan svo:

Snkti Pll var jafn aleinn heiminum og heilagur andi, var banka og harpa strokin lega fjarska.

En essi miskunnarlausa saga er allt eins lkleg til a taka sig allt anna og ra form:

Palli elding hafi loks sst vi a vera einn heiminum egar banka var tidyrnar og hrpa dimmum rmi:

Komdu t helvti itt, a er bara plss fyrir einn essum heimi!

etta mtti tlka sem deilubkmenntir, kaldhnisleg rs rsargirni mannsins. Ea byrjun krekasgu. Og mguleikarnir eru langt fr v a vera upp taldir.

Veslings Don Paulo l rminu og barist vi grtinn, hann var aleinn heiminum. var banka laust hurina. Don Paulo lagi vi hlustir, en allt var hljtt. etta er byggilega bara skhyggja, hugsai Don Paulo, og lkaminn spenntist upp krampakenndum ekkasogum. Slk voru hljin a Don Paulo heyri ekki egar banka var njan leik, og kalla mjkum rmi, Paulo, m amor, ertu arna! Nei, Don Paulo tlai aldrei framar a gera sr gyllivonir, aldrei framar skyldi hann hlaupa eftirvntingarfullur til dyra, svipta eim upp og hrpa:

Ertu komin aftur, litli kisufuglinn minn!

Skyndilega er ljst a sagan um Palla er suur-amersk harmsaga, ar sem a a vera fjarri eim sem maur unnir jafngildir v a vera einn heiminum. En ur en maur veit af er Don Paulo horfinn og Kafteinn Pll mttur.

Lendingin tkst giftusamlega hj kafteini Pli hinni lflausu plnetu k-37. Pll sat me fturna uppi mlaborinu, strai volgt brsakaffi og virti fyrir sr grnt slarlagi egar skyndilega var eins og eitthva fyrir utan klrai hurina.

Vi hfum s Palla llum essum gamalkunnu astum. En Palli getur lka ori pstmdernisti anda Nick Hornbys, Helenu Fielding, Erlends Loe ea Hallgrms Helgasonar,[iv] svo nokkur dmi su nefnd. verur hann gn innhverf tpa, sjarmerandi firrt, haldinn alaandi rttu sem gerir hann persnulegan. rttan getur veri sfnun gmlum vnylpltum. Me ekkingu fntu srsvii snu sem hann hefur fullkomi vald yfir btir Pst-Palli sr upp a f engu ri um heim sem hann skilur ekki.

Pstmu Palli hafi n veri einn heiminum tpt r n ess a taka eftir v vegna ess a hann var upptekinn myrkraherberginu vi a framkalla myndir af fyrrverandi krustum snum ann mund a n v eftirsknarvera standi sem sngkonan kallai state of emergency. Safni var umfangsmiki og tti a leia ljs svip hans augum eirra hinni afhjpandi stundu og ar me hver hann var, ef hann var einhver. Skyndilega tk hann eftir undarlegum takti sem honum fannst skrti v hann hlt a M and M diskurinn vri enda runninn. Gat veri a a vri veri a banka. Andskotinn, ekki r lii og amma strax bin a hafa uppi mr, hugsai hann og kva a treina frelsi sitt me v a fara ekki t r hsi framar tilneyddur.

ennan htt getum vi haldi fram ar til vi erum me llu htt a treysta Palla. Jafnvel einfldustu sgu hans er hgt a skilja tal vegu, og egar hann bregur sr nnur lki fjlgar tlkunarmguleikunum enn frekar. Rennir etta enn frekari stoum undir a a s ekki hgt a segja bara sgu rituu mli, og erum vi einungis rtt byrju a klra yfirbor bkmenntalegrar tjningar. Er nema fura a heimspekingurinn Platn hafi vilja thsa Palla r fyrirmyndarrkinu? Bkmenntir kanna hi ekkta og stula a breytingu og ba endalaust til nja, vnta merkingu, nokku sem maur arf sst a halda tpu. Verld Platns hefi mtt lsa me eftirfarandi sgu:

Allir nema Palli voru sundrarkinu, eftir a var aldrei banka.

Er etta ekki mun dapurlegri tilvera en a sitja uppi me strkgreyi hann Palla og banki hans? Vi skulum halda Palla og muna a egar sagan um hann er komin ritaan texta sst hva fyrirbrin sgurur og saga, eru dularfull fyrirbri.

6. g er (eins og) jin og jin er (eins og) g og slenskur rithfundur segir okkur hver vi erum sem j, sem slendingar, hann er rdd jarinnar. Hann stendur nnari tengslum vi jararf, jarsgu og jareli en arir.

Hugmyndin lsir sr v a stundum ltur flk a ekkja hvort anna af v a er fr sama smrkinu. etta sst egar flk fr litlu landi dvelur erlendis. Sumir mynda sr til dmis a ef eir su erlendis sji eir ara slendinga auveldlega lngu fri innan um anna flk. Hugmyndin um a vi sum eitt er svo sterk a tilhugsunin um a slendingar geti horfi hverjir rum inn persnulegan fjlda verur skelfileg, eins og tilhugsunin um a tna sjlfum sr, tilhugsunin um a vera ekki einstakur, um a deyja. Getur a veri meira en einmanaleg tilhugsun.

Hugmyndin segir reynd; g arf ekki a kynnast r v ert eins og g. etta m lka tleggja: g arf ekki a kynnast mr v g er eins og flki kringum mig.

essi tegund hugsunar stular a grunnhyggni og byrgir helstu tfrana lfinu, helsta hugavera markmii lfinu, a er a segja anna flk. Nbinn er sem sagt sammla hinni frgu setningu Sartres um a anna flk s helvti en er sammla Martin Buber um a v einstaka sem br hverjum manni birtist galdur tilverunnar og a ngjan af lfinu er a sj etta ru flki.

Hin sakleysislega ranghugmynd 6 verur fyrst httuleg egar menn yfirfra sig jina borgaralegum veruleika og borgaralegu starfi. virist saklaus og sjlfhverf einfeldni nttrumannsins fyrirvaralaust vera argasta mikilmennskui ea anna mta skemmtilegt.

a er spurning hvort skringin v hvers vegna slendingar eiga Evrpumet hjnaskilnuum tengist ranghugmynd 6. Eftir a flk hefur veri gift kveinn tma kemur ljs a a ekkti hvorki sig n hinn ailann jafn vel og a taldi byrjun og rur v ekki vi sambandi.

S stareynd a slendingasagnaarfurinn var nokkurs konar jarrttlting, arfur sem varveitti jareli og a Halldr Laxness fri hann til ntmans me v a kla hann ntmastafsetningu eim tma egar hfundar og skld voru lengi bin a vera a skilgreina jina sjlfstisbarttu hennar, og a a hann skuli hafa skrifa afar slandsskilgreinandi texta og hafa fengi Nbelsverlaunin miki til fyrir a endurvekja jararfinn hefur sett hfundinn a hluta hlf prestlegt hlutverk ess sem boar okkur leyndardma hins gudmlega bkmenntaarfs, jareli. Rithfundurinn er rdd okkar og segir okkur hver vi erum. Hann mtai jina og nna heldur hann henni saman. Hann a vera miju samflaginu me skoanir llu, rdd jarinnar sem tjir jarslina og getur fullyrt trlegustu hluti um sland og slendinga auveldar en arir kvea hva eir tla a hafa matinn. Hann getur nota ori sland eins og um persnu s a ra, sland er (eitt or) ... og hann skilur betur hvernig slendingar eru (eitt or) ... en arir sitt eigi tilfinningalf. Fyrirvaraoralag sem arir urfa a nota eins og slandi m sums staar finna ... ea, eins og anna flk eiga margir slendingar til a ... virist honum framandi enda alltof hikandi.

slenskur bkmenntaheimur er miki til annig sniinn a a er einhver milgur hfundur sem persnugerir j𭭭ina, eins og Laxness geri snum tma, og er eins konar rdd jarinnar. Getur a veri eftirstt fyrir suma a vera essi rdd en menn tta sig ekki v a rdd jarinnar er ekki rdd manns sjlfs og a ef fyrirferarmesti hluti jarinnar segir tma vitleysu gerir vikomandi a hjkvmilega sjlfur stundum. Rdd jarinnar festist hjkvmilega vi samtmann og nr ekki t fyrir hann seinna meir egar tmarnir beygja ara tt. egar a hefur gerst tekur jin ekki byrg v sem rddin sagi, verur vikomandi allt einu a sitja uppi me vitleysuna sjlfur sem einstaklingur. Af eim skum ttu menn a forast a relta hlutverk eins og heitan eldinn a vera rdd jarinnar. Hlutverki neyir frnarlambi t gngur a lokum, ar sem a talar fugmlum eins og tbrunninn plitkus. vera menn svo mttugir a eir geta einni blaagrein lst yfir a sland s ... eitt ea anna, enda bnir a tapa sr a vera rdd jar og tala ekki nema fyrir hennar hnd. endanum geta essir menn lent a vera spurir frnum vegi; jja, hva segir slenska jin dag?

etta hlutverk hfundarins er partur af viamiklu leikriti sem heitir slensk menning sem a of strum hluta samanstendur af samspili allra eirra ranghugmynda sem hr hafa veri taldar upp og virkjast samspili fyrirtkja, fjlmila, einstaklinga og stofnana. Veita verur athygli samspili essa alls til a sj ekki bara aalleikarana heldur allt leikriti.

Ranghugmyndaneti bkmenntaheiminum byggir hugmyndum sem voru nausynlegar fyrir rmum 100 rum, jafnvel sumar rttkar vissu samhengi eim tma, en dag halda menn a eir su rttkir og vitrnir inni tryggum heimi smu hugmynda af v hefin segir eim a eir su a. reynd eru eir sem fylgja meira en helmingi af nefndum hugmyndum leynt ea ljst a sem hr verur kalla straumfiskar fastir neti gamaldags straumfiskahugmynda[v] og eir eru oftast haldssamar raddir rkjandi stands.

3. Fjrar almennari ranghugmyndir bkmenntum.

r sex ranghugmyndir sem nefndar hafa veri tengjast srstaklega jerni og eiga margt sameiginlegt me ranghugmyndum smja almennt. En hr landi sem var ber rum ranghugmyndum lka sem eiga meira skylt vi ranghugmyndir strri lndum, ranghugmyndir strborgarmanngera. Um r m nefna allavega fjgur dmi.

1. Til er mlikvari dpt persnuskpun og lgml um hvernig hn skal sett fram bkmenntatexta.

Einfld skandnavsk slfri segir a ll persnuleikaeinkenni, srstaklega slm, megi rekja til sku. Oft sst a umfjllun um vandaa persnu skldsgu egar tali er a hana skorti dpt af v a sgunni fr hn ekki rttltingu hegun sinni me hraklegri sku.

Me etta vihorf lofti f menn uppskrift a persnudpt sem gengur t a segja fr vanlan ea smilegri hegun og vsa alltaf til reynslu sku sem skringu. Lkani gengur t fr eirri hugmynd a mannleg hegun s alltaf skranleg og a samflagi beri yfirleitt byrg hvernig einstaklingar eru, srstaklega egar snt er sentmental htt hvernig foreldri ea samflag bregst. S hugsun gefur sr a samflagi geri einstaklinginn gan og simenntaan, en hefur duldu neikvu mannlegu afstu, bygga tta, a maurinn s ekki siaur a upplagi.

Afskaplega auvelt er a sna me rkum hve veigalitlar skuskringar eru egar kemur a hegun flks.

Vi heyrum til dmis sgur eins og af manni sem er alger bindindismaur og hefur aldrei drukki. Hann gefur skringu a hann hafi veri alinn upp meal alkhlista og hafi fengi beit drykkju. etta ykir alveg elileg sta fyrir bindindi hans.

En eins heyrir maur sgur af forfllnum alkhlista sem, ef hann er spurur t drykkjuna, skrir a me v a hann hafi veri alinn upp meal alkhlista. ar me er skringin komin.

bum tilfellum er maur kominn me fullkomlega rkrtta skringu fullorinshegun flks me vsan sku, og er um andsta hegun a ra. Mdeli er sem sagt strangt til teki frt um a skra hegun flks.

S tilhugsun a alltaf megi skra hegun flks, og ef s hegun er ekki gileg beri samflag ea fjlskylda byrgina, er borgaranum gileg fyrst sta, en reynd, ef hn er hugsu lengra, sst a hn hamlar dpt og frelsi. skandnavskum skldsgum m gjarna redsera karakterana niur slfrileg, gelknisfrileg ea flagsfrileg vandamlahugtk. Maur skynjar a hfundurinn er frekar a lsa sjkdmseinkenni en ba til persnu, og finnur maur a skldskapurinn er horfinn og textinn er undirlgjuplagg vi vsindi, eins konar angi t r skrslum slfringa, gelkna ea flagsfringa.

Borgarinn miar stu sna og hver hann er vi anna flk samflaginu. Ef etta flk er egar til kastanna kemur fyrirsjanlegt og enginn getur byrgst rtta hegun ess, er hann aldrei ruggur fyrir v, og ar me aldrei ruggur me hver hann er. ryggi er lykilor borgarans, annig a einfalda skandnavska slfrin sem telur sig allt geta skrt og alltaf geta fundi hvar byrgin liggur, er mjg hentug borgaranum.

Eins og iulega gildir um borgaralega sn stenst hn gtlega sem hentugt hagsmunakerfi vi kvenar astur en engan veginn sem skapandi hugsun tengslum vi grunnveruleika. Bkmenntir geta vel stai a verja borgaralegt hagsmunakerfi endalaust, en eir hagsmunir eru komnir me full ga veri egar menn telja persnur skorta dpt ef r passa ekki inn skandnavska skringamdeli. er borgarinn orinn a rkjandi a hann er reynd farinn a frbija sr gnandi dpt skldsagnapersnum. egar a gerist er borgarinn, jaraur ryggi, a lesa eitthva anna en skldskap, jafnvel tt v s gefi a nafn. Hversu ruggur vill borgarinn vera?

etta orkar sem dkkuleikur flk sem sr heiminn ru samhengi. Til dmis er ekki algengt a flk sem reynd hefur tt erfia sku, og er ekki Skandnavar, fatti ekki einu sinni a veri s a lsa erfiri sku skandnavskri skldsgu. Norurlandabar hins vegar, og a vihorf er lka fari a sjst slandi, eru skeptskir ef einhver sem ekki hefur lifa A4 sku, lsir hamingjurku fullorinslfi. Hva er hann a fela? Og jafnvel tt vikomandi lsi A4 sku, ber vikomandi a la fyrir a egar hann er fullorinn, einmitt af v skan var A4. egar a er engin tlei r kerfinu hafa menn dotti inn alrishyggju anda Freudisma; a er eitthva a llum og bara einhver annar hefur getu og vald til a gera eitthva v! Sem sagt, einstaklingurinn missir vald fr sr til samflagsins nafni slfri.

essi hugsun gengur fram hj eirri stareynd a stundum er erfi ska a besta sem menn eiga og hendir , v ef menn lifa af mikla erfileika og herast vi eru eir gjarnan vel til ess fallnir a lifa af samflagi sem er ekki srlega erfitt mia vi styrk eirra. annig eru hugtkin gott og slmt tengslum vi sku annarsvegar og samflag fullorinsranna hins vegar svo afst a a verur mjg trverugt ef byggja skal eim einfalt kerfi. rslitaatrii er a menn geta ekki undirbi sig fyrir veruleika nema me veruleika, og v er verndaur, ruggur heimur aldrei ngu gur nema sem afdrep um tma, sama hva hann er vel samansettur. Veruleikinn sjlfur verur alltaf fyrirsjanlegur og handan vi hugtk okkar og ess vegna er og verur httulegt og gaman a lifa.

Ef lf flks er alltaf skoa t fr einfalda skandnavska mdelinu er a alltaf Skinnerbri. er bkmenntaverki bri og asturnar vera treiknanlegar niurstu sem kallast andrmsloft. er maur kominn me uppskrift a v hvernig fanga megi andrmsloft.

Forar etta manni fr allri hugsun um sgulegt samhengi, og um hva eitthva s sjlfu sr, um frumspeki, um vanda tkna og skynjunar, og gerir okkur a tilraunadrum skilgreindum t fr srstkum tmabundnum astum. Um er a ra grunnhyggnar stemningaveiar. Sjlf persnuskpunin sem allt hvlir er s hugsun sem hfundurinn er fr um, yfirleitt sem flestum svium samtmis, og birtist verkinu, og menn vera a muna a hn er, ef eitthva er spunni hfundinn, fyrst og fremst treiknanleg. Ef loka er etta margri er loka a heilbrigasta sem hgt er a hugsa sr: Mannsandann. Nsta skref vri a setja hann sjkdmsheiti og veifa v hvenr sem glitti hann. vrum vi rugg gagnvart honum lka.

2. Snilld tengist geveiki og geveiki texta bendir til snilligfu hfundar.

Megingildi borgarans eru ryggi, eign og ekking sem menntun sem gefur status, ekking sem eign. Allt etta miar endanum a kyrrstu slarlfi borgarans ef hann er einn me sjlfum sr.

Andsta essara borgaralegu gilda er algert ryggi, eignaleysi, viringarleysi fyrir sreignarrttinum, viringarleysi fyrir ekkingu, og sfelld og fyrirsjanleg hreyfing. stand sem etta m lka kalla geveiki, samkvmt skilgreiningarkerfi borgarans.

Af essum skum er a ekki algengt a skldsaga byrji a lsa flagslegum veruleika me raunsjum htti ar sem borgarinn lifir hversdagslfi en ykir eitthva jarma a sr. miri sgu gerist a svo allt einu a neikv spegilmynd borgaralegra gilda birtist og geveikin yfirtekur sguna. Menn fara a a um strjlblar sveitir me haglabyssu og skjta einhvern ryguu bakari ti haga svo einn mguleiki af sundum s nefndur.

A hfundurinn skuli hndla a lsa geveikislegu standi beint a sna a hann umfami bi heilbrigi og geveiki, s snillingur, og a a hann skuli sna borgaralegum markmium upp andstu sna er skili sem thugsu athugasemd um samflagi. Framtaki er ekki athyglisverara en s stareynd a sumir hafa gaman af a standa haus og ra gtlega vi a verkefni.

Geveiki sem er sett fram me essum htti, a er a segja til a spegla borgaraleg gildi, er yfirleitt afar trverug mynd af v flkna fyrirbri sem geveiki er, og ess vegna leiir vileitnin hvorki til skilnings geveiki n borgaralegum veruleika og skilur bara eftir spurninguna um hva hfundurinn s a fara. hugaleysi gerir a a verkum a margir stimpla hann bara sem snilling og gleyma svo bkinni.

Spurningin um snilld og bkmenntir verur hugaverari ef maur snr henni vi, a er a segja skoar texta eftir geveikan mann og athugar hvort afraksturinn geti veri snilldarbkmenntaverk. Sigurur Nordal virist lta svo vera hugaverum formla snum a Pslarsgu sra Jns Magnssonar fr 1658, en honum ber hann Jn saman vi Strindberg og Frding.[vi]

Pslarsaga sra Jns nr auveldlega mli sem hrollvekja, merkingunni texti sem vekur manni hroll. Ef Pslarsagan hefi veri skrifu sem skldsaga hefi hr jafnvel veri um hrollvekjumeistaraverk a ra. Upp a vissu marki er bkin skrifu mevita sem hrollvekja; hfundurinn er a lsa eim hryllingi sem hann upplifi. S mevitund gerir a verkum a bkin er nlgt v a vera gott skldverk.

A Jn skuli hafa veri geveikur, a hann hafi stjrnast af blindu mevituu hatri og tekist a f flk brennt bli krafti ofsatrar sinnar eykur enn hrylling lesandans. En s mevitai hryllingur er sjlft hugskot hfundar, sjlfur hfundurinn. S hryllingur er skyldur eim hryllingi sem maur upplifir vi a lesa sagnfri um til dmis voaverk nasista, lsingar sem aldrei vera list sjlfu sr sama hversu vel r eru skrifaar. S v ljsi er hvorki siferislega rtt, n hgt, a lta verk Jns sem listaverk.

Pslarsaga sra Jns er a vel stlu a htt er vi a hver s rithfundur sem tlai a sna henni upp skldsgu mundi gera sig a athlgi. ess vegna ntist verki fr sjnarhli rithfundar ekki ruvsi en sem innblstur ntmahryllingssgu. Sem sagt, tt geveikin birtist meistaralegum bningi verur ekki r snilldarlegt listaverk heldur fr᭭br mynd af geveiki. A hve miklu leyti s geveiki er hfundarins og a hve miklu leyti hann er heilbrig mynd af geveiki tmanna er svo nnur hugaver spurning.

3. Skldskapur og innblstur er hvort tveggja gjf fr Gui og er andsta vsindalegrar hugsunar.

Bkmenntir skapa oft ann sannleika sem hljmar vel. Til dmis hljmar vel a segja:

Vsindaleg hugsun skapar hsi, bkmenntaleg hugsun segir okkur hvernig er a ba v.

En a m draga svona nokku strlega efa. Til dmis er hgt a byggja hs dysseifs af lsingum Hmers dysseifskviu.

Ef maur tlkar setninguna yfirfrri merkingu og ltur hsi sem mannslkamann m segja a vsindin gegnumlsi hann mean bkmenntirnar reyna a hndla hvernig er a dvelja honum. S lsing fer kannski nr einhverjum sannleika. En a m alltaf spyrja sig hva skilningur s og draga efa a a s hgt a skilja nokkurn hlut n ess a bera eitt saman vi anna og lsa v tknum. Sem sagt er spurning hvort nokkur skilningur s mgulegur n metafra; r gegnsra jafnvel raunvsindin eins og orsteinn Gylfason greinir ritgerinni Lf og sl.[vii] Ef eitthvert svi tti heimtingu metafrum og hlistum sem snum verkfrum, yru a bkmenntirnar.

Stundum afhjpar skldskapur endalausa hlistuafer hugans vi a skilja hluti me v a draga hana enn sterkar fram. Tminn er eins og vatni og vatni er kalt og djpt eins og vitund mn sjlfs. Hva er hr veri a tala um, tmann, vatni ea vitundina? etta er allt hva eins og anna. Er etta einn hlutur? Nei, vi finnum okkur a svo flatneskjulegur skilningur er ekki inntak textans. En ef vi eigum a segja hva s tt vi n ess a halda gangandi hringekju hlistnanna ar sem hlutir skrast me v a benda hver annan erum vi einfaldlega pass. Allur skilningur er svona: Tminn er eins og vatni og vatni er kalt og djpt eins og vitund mn sjlfs og hn er eins og mynd sem er mlu af vatninu og mr til hlfs ...[viii] Vi skiljum ekkert eitt og afmarka, sem er a sama og a segja a vi skiljum ekkert til fulls, skilningur okkar er aeins praktskur og fnksjnal skilningur fyrirbrum afstu til og samspili me rum fyrirbrum.

Enginn skilningur er endanlegur heldur er skilningur alltaf hugmynd og a m vel segja a bkmenntir su endalaus leikur a hugmyndum. Bara a lesa eitt or eins og bll kveikir skilning sem byggir mrgum hugmyndum. Bkmenntirnar fara nst frumuppsprettu skilnings huganum og eru annig llu, a hafi lti a segja a benda a. Fir efast um tengsl bkmennta og heimspeki, ekki sst gegnum tilvistarlegar spurningar. Slkar spurningar eru dag mestri gerjun kringum rannsknir heilanum sem eru jafnframt r rannsknir sem fara lengst me a bra bili milli hugvsinda og raunvsinda. v samhengi m nefna hugleiingar Vilayandur Ramachandrans bkinni Tankens Biologi um a ll list eigi mgulega alls staar eitthva sameiginlegt vegna gerar mannsheilans. Gjaldgeng vsindaleg ekking essu svii er vitanlega leikmnnum sem Nbanum um megn en ng er til af agengilegu lesmli um etta efni sem gagnast getur rithfundum.

sgum eftir Borges m sj fantasu kanna fyrirbri sem koma sar fyrir rannsknum taugalfelisfringa flki me heilaskaa og srgfur, ekki sst sgum sem tengjast minninu.

Ekki verur anna s en William Heinesen hafi Gltuum snillingum fr 1950 gert mjg ga grein fyrir v sem Gsli H. Gujnsson rttarslfringur hefur veri mikill brautryjandi a rannsaka sar: Falskar jtningar. Heinesen gerir fullkomna grein fyrir essu merkilega slfrilega fyrirbri sgu Kornelusar n ess a hann virist einu sinni taka srstaklega eftir v afreki.

Rannsknir heilanum og vitundinni ganga a hluta til t hvernig vitundin skapar mynd af veruleikanum, en spurningin er hvernig mynd gerir maur af veruleikanum egar maur sr hvernig hugurinn blekkir mann til a skapa mynd af veruleikanum, sem maur kallar alltaf veruleika, maur viti smu andr a er alltaf eitthva anna. arna eru allir vallt staddir frnlegum vlundarhsspeglasal anda Borgesar, fastir bkmenntum, eina leiin til a sj vi blekkingu hugans, hugsunarblekkingum, sjlfsblekkingum, elislgum striblekkingum hugsun er a vera leiknari en hugurinn[ix] blekkingum og annig sj gegnum r, alltaf skrefi undan, eins og gum spennusgum, sem undir niri eru reynd a fjalla um a vera undan geveiki, formleysi og stjrnleysi eigin hugsunar og halda sr v stigi sem kalla er sane. Besta leiin til a n slku nmi og jlfa a a v litla marki sem a er mgulegt, er gegnum bkmenntir, og ar fst r vi seinasta stra andsting mannsins, mannlegt eli. J, Nbinn jtar hr me a hann ltur vera til eitthva sem kalla megi mannlegt eli og hefur ar me stasett sig nr nttrumanngerinni en strborgarmanngerinni eim efnum.[x]

Allar vsindagreinar eru jafn nlgt bkmenntum og allar arar vsindagreinar, v bkmenntir eru hugsun eins og hn er frjlsust. visagnaritun sjlfu sr ekki meiri samlei me bkmenntum en kenningasmar heimsfrum. Kenningar heimsfrum geta kannski haft meiri hrif hugmyndaheim bakvi skldsgu en visgur, til dmis persnuskpun. Bi fgin eru jafn nlg skldskapnum og veita rithfundum jafn nausynlegan innblstur.

4. Lfi er lygilegra en allur skldskapur.

Af ranghugmyndunum sem Nbinn fjallar um fer ofangreind setning kannski nst sannleikanum. En hn er a nokkru leyti smeygileg vitleysa og er einmitt forvitnileg vegna ess hva hn er erfi.

Segjum a skldskapur s a sem Nbinn hlt fram fundinum me Skandnvunum; hugsun sem rmar alla ara hugsun sr. Stenst setningin ? er umrddur skldskapur a sem skynjar lfi, tjir a, og etta lf vri ekki neitt, hvorki lygilegt n anna, ef enginn vri til a skynja a. Setningin verur dlti eins og a segja lfi er lygilegra en allt lf. Lygilegra en hugurinn. En a er hugurinn sem gerir a verkum a vi sjum undur lfsins, a er hugurinn sem er me rum orum lygilegastur. Setningin er a hluta visnningur v sem rttara er.

slendingar tra vel flestir raunsi. A g bk byggi veruleikanum, v veruleikinn er vi og hann er lygilegri en allur skldskapur. Menn fara stfana eftir efni r slenskum veruleika, hinum slenska veruleika sem er hinn lygilegi skldskapur. a efni er unni upp. r verur raunsr texti, vilja menn meina, af v a eir kannast vi sig honum. S hugmynd a etta ferli leii til skldskapar er hentug flki sem hefur ekki langa hef hugsunar a baki og nennir ekki a grufla og tlast til a lfi hugsi fyrir a og fri v sgur upp fangi. Aferin gengur lka t fr eirri sjlfumglu tr a vi, eins og vi erum, sum svo lygilega merkileg, a ef okkur er lst alveg eins og vi erum veri r v heimsbkmenntir.

slandi og mrgum smrri lndum sst a oft eim virkjum sem menn hafa sett um bkmenntirnar, hvernig r eigi a vera, um hva r eigi a fjalla, me hvaa htti r eigi a gera a, hvaa afer s notu vi a og svo framvegis, hve frjls vi erum hugsun. essi hft hugsun okkar, sem g hef viki a til dmis upptalningu ranghugmyndum bkmenntum, eru mjg skr mynd af tta borgaralegs samflags vi hi ekkta og a hugsa s um a millilialaust me frjlsri afer. slenskar bkmenntir hafa lngum, of miklum mli, veri allg mynd af essum tta, en a er ekki mevitaur rangur.

Hfundurinn arf a finna upp llu alveg fr grunni, meal annars v hva rithfundur er og rmi bk, sem og veruleiki, og svo arf hann a finna a sem hann fann upp nrri mynd og nrri, sfellt, v skpunin er stigvaxandi og ekki ber a htta fyrr en allt er alger tilbningur, sem virist a elilegasta sem hgt er a bera bor texta. Virist jafn elilegt og mevitund egar maur vaknar og er engan veginn mevitaur um a bakvi vitundina er ralng byggingarvinna.

Raunveruleikinn er aldrei anna en innsi og margri flknustu manngera hvers tma og mannkynssagan er ekki framvi nema essir karakterar skni rlti. Karakter hvers tma varveitist hvergi betur en skldsgum og v eru r lykilvitni um gi lfsins, veruleikans, hverjum tma. Missi r etta gildi vegna alls kyns ranghugmynda sem eru sninar um r, hafa r ekkert gildi.

4. Helsta ranghugmynd strborgarmanngerarinnar hva bkmenntir snertir:

Allt felst heimsmenningunni.

etta er alvarleg og algeng ranghugmynd hfunda stru mlsvi. En essi ranghugmynd hi fyrst og fremst hfundum sem starfa stru mlsvi geta hfundar litlu mlsvi sem eru nr nttrumanngerinni einnig veri haldnir henni. gruggar ranghugmyndin hugsun eirra og ar me verk annan htt en hn gerir hj strborgarmanngerinni.

Eins og Nbinn benti hr a framan eru tunguml og menningarheimar alltaf merkileg fyrirbri, h str. a sem rur ea rkir er ekki endilega merkilegra en a sem gerir a ekki. Strin rur ekki hve merkilegir ea merkilegir hlutir eru snu innsta eli. Menning gengur illa upp fleirtlu. Ekki er bi hgt a leyfa dauarefsingu og banna hana. Ekki er bi hgt a leyfa umskur kvenflki og banna hann. a trarbrg su gefin frjls er enginn einstaklingur senn kristinn, trlaus og mhamestrar. tt menning geti veri fjltt og mtsagnakennd breytir a ekki v a enginn menningarheimur er nlgt v a rma marga ara ea flesta. aan af sur er nokkur einstaklingur fr um slkt. A mynda sr a, eins og strborgarmanngerum httir til, er alvarleg ranghugmynd. Menning strs samflags er bara einn menningarheimur og br yfir takmrkum eins og ltill menningarheimur. Einstaklingar slks menningarheims eru lka almennt jafn takmarkair og einstaklingar smrri menningarheima tt oft s erfiara fyrir og ara a greina a.

Ef menn hafa a vihorf a heimsmenning rmi alla ara menningu sr, hafa eir gjarnan ekki fyrir v a lra nnur tunguml og kynna sr ara menningarheima me opnum huga. Leiir slkt fyrst og fremst til ess a eir sj aldrei sinn menningarheim eins skrum augum og hgt er, og sj ar me aldrei sjlfa sig eins skrum augum og hgt er. Deyfir a alla sn eirra yfirleitt og gerir ar me verk eirra lakari. En lkt og margar nttrumanngerir sj vi eigin ranghugmyndum eins og kostur er, gera margar strborgarmanngerir a vitanlega lka og er a ein sta

[i] Eftir a Kurt Gdel tvstrai hinu fullkomna strfritungumli Russels og Whitehead Principia Mathematica me Gdeltlum snum sem sna fram mtsagnir kerfinu vera eir strfringar sem tla a bsna fullkomleika strfrinnar enn aumkunarverari. Stareyndin er s a ekkert tknkerfi er fullkomi og tjning verur aldrei nlgt v eins fullkomin og hn getur veri nema s sem notar mli ea kerfi, s sr afar mevitaur um stareynd. Kostirnir vi fullkomleika tknkerfis vera ekki raktir hr enda langt ml.

[ii] Miki af essu hugleiingum, til dmis um Hafi, birtust grein hfundar TMM 3-4. 2003.

[iii]. Palli var einn heiminum: Jens Sigsgaard, 1948. Greinin Palli birtist fyrst TMM.1.2003. Hr lti breytt. Einnig flutt vi afhendingu bkmenntaverlauna Halldrs Laxness 2001

[iv] Eitt sem essir hfundar eiga allir sameiginlegt tmabili er a birta skemmtilegar skrr ea lista yfir hversdagslega hluti eins og yngd, sgarettureykingar, fegur kvenna og fleira.

[v] Me hugtakinu straumfiskahugmyndir er tt vi hugmyndir sem r sex er hr hafa veri nefndar:

1. slenska er merkilegra tunguml en nnur tunguml.

2. tlendingar vira slenskar bkmenntir og sgueyjuna upp til hpa og eru opinhuga gagnvart flestu sem vi skrifum.

3. slensk saga er merkilegri en nnur jarsaga og segir okkur hver vi erum. slendingar bera ekki byrg mannkynssgunni.

4. a er til eitthva srslenskt stand ea einkenni og ef maur reynir a skilgreina a, finna tpu, er maur a skrifa bkmenntir sem eru slenskari en arar.

5. a er hgt a segja bara sgu, rituu mli.

6. g er (eins og) jin og jin er (eins og) g og slenskur rithfundur segir okkur hver vi erum sem j, sem slendingar, hann er rdd jarinnar. Hann stendur nnari tengslum vi jararf, jarsgu og jareli en arir.

Arar straumhugmyndir mtti nefna eins og hugmyndina: slendingasgurnar er heimsbkmenntir. hugmynd er of langt ml a rannsaka fyrir essa bk. Straumfiskahugmyndirnar eru yfirleitt hugmyndir sem tengjast jerni, ykja sjlfsagar, en eru mikil vitleysa ef r eru skoaar rkilega.

[vi] Segir Sigurur meal annars: Pslarsagan er a mnum dmi eitt af strvirkjunum sari alda bkmenntum slendinga. Til a geta haldi v fram a slendingar su mikil bkmenntaj vantar fleiri strvirki fr tmabilinu milli gullaldar slendingasagnaritunar og fram vora daga og verur a tjalda v sem til er milli. Kannski seilist Sigurur full langt hr.

[vii] Af lkama og sl. Sex erindi um manninn og mannshugann. 1992.

[viii] eir sem ekkja kvi Steins Steinarr sj a hr er v rlti hagrtt.

[ix] Hr m til gamans hugleia mtsgnina oralaginu leiknari en hugurinn, sem sagt staleysan a vera leiknari en maur sjlfur.

[x] Sj nnar um skoanir Nbans varandi tengsl elis og hugsunar Eli og frelsi, safnritinu Vsland fr 1994.


Borgaraleg gildi og plitskur rtttrnaur. Kafli r greinasafninu: Boskort jarveislu, sem kemur t fyrir jl.

1. Hugtaki mainstream.

Halldr Kiljan Laxness sagi kaldhni a a yrfti mikla snillinga til a skipta hlutunum rennt og geri gys a sundurgreiningarrttu mannsins sem birtist til dmis hugmyndum Hegels um framvindu mannkynssgunnar og run samflaga, (tesa, andtesa, syntesa) hugmyndum Sigmunds Freuds um eli mannsins og skiptingu ess frumsjlf, sjlf og yfirsjlf, og hugmyndum kristinna manna um Gu sem reinan, fur, son og heilagan anda.

Skemmtilegasta rgreiningin sem Nbinn hefur rekist er eftir Machiavelli og kemur fyrir Furstanum ar sem greind manna er skipt rennt:

1. eir menn sem skilja kjarna mla strax.

2. eir menn sem skilja kjarna mla ef einhver bendir eim hann.

3. eir menn sem skilja ekki kjarna mla tt einhver bendi eim hann.

Frekar en margir arir veit Nbinn ekki hva skal segja vi rija manninum greiningu Machiavellis og v verur hann a f a loka bkinni, yfirgefa veisluna og fara frjls fera sinna.

Fyrir hina tvo sem eftir sitja hefur Nbinn ekki neina strrgreiningarager hyggju. Undir hnfnum eru ekki framvindukraftar sgunnar, eli mannsins, gudmurinn ea greind manna. Til athugunar er bara hugtaki meginstraumur bkmenntum. v hugtaki m leikandi skipta rennt eins og flestu ru:

1. Hugmyndalegur veruleiki bkmenntaverks.

2. Tilfinningalegur veruleiki bkmenntaverks.

3. Mlfarslegur veruleiki bkmenntaverks.

Hugmyndalegur veruleiki bkmenntaverks segir ekki bara til um hvaa hugmyndir eru settar fram, sem rttar verkinu, heldur hann lka vi hugmyndirnar sem hfundurinn hefur fyrirfram um hva hann er sjlfur, hva bkmenntir su, hva tunguml s, hva hann s a gera, hvernig hann tli a gera a og svo framvegis. Textinn fylgir meginstraumnum alveg egar hfundurinn gengur a vitekinni hugmynd um bkmenntir n ess a spyrja sig hva r eru raun og tlar bara a segja sgu, eins og gjarnan er sagt. San eru engar hugmyndir boaar verkinu sem meirihluti flks getur ekki samykkt.

Tilfinningalegur veruleiki bkmenntaverks rst af v hvaa tilfinningu lesandinn fr fyrir innrti flks og hvernig samskiptum ess er htta og tti a vera htta.

Mlfarslegur veruleiki bkmenntaverks fylgir algerlega meginstraumnum egar tungumli er a hversdagslegt a lesandinn tekur lti sem ekkert eftir v og dvelur alveg sgunni.

Eins og greiningin hugtakinu mainstream snir er ekki hgt a segja a tt eitthva fylgi meginstrauminum s a neikvtt sjlfu sr. ar sem bkmenntaleg hugsun felur allt sr er ekkert sem mlir gegn v a hennar nafni birtist verk bygg samykktum hugmyndum allegu mli sem lofa veruleikann eins og hann er hugum flestra. Jafnvel m fra rk fyrir v a mest lesnu bkmenntir hvers tma geri a alltaf.

Nbinn telur jafnvel a strvirki bkmenntum fylgi oftar en ekki meginstraumnum egar kemur a tti tv og rj. Sgildar tilfinningar og samskiptamynstur vera aldrei of oft tlku og a er alltaf jkvtt ef menn geta gert a mannamli. Ef menn geta gert a mli sem er svo vel grunda a a virist elilegra en elilegt er, eins og til dmis stllinn Njlssgu virist vera, er a ekki sra. hefur hi fornkvena tekist; listin a fela listina[i].

a er ekki erfitt a fara gegn mainstream - hugtakinu egar horft er annan og rija li skiptingunni, a er a segja tilfinningar og mlfar.

Varandi li tv, tilfinningalegan veruleika sgunnar, er til dmis hgt a skrifa um mur sem langar til a berja hausnum nfddu barni snu vi vegg, egar a grtur v a vill brjst, og gerir a svo a allt litast rautt, jafnvel stafirnir bkinni. Slk saga er ekki tilfinningalega samkvmt meginstraumnum.

a er lka auvelt a lsa essu me yfirgengilegu og klru mlfari og tryggja annig a sagan teljist ekki mlfarslega fylgjandi meginstraumnum. Af essu m sj a a er raun jafn auvelt a skrifa ekki samkvmt meginstraumnum og a er erfitt a gera a vel, sem segir manni a a sem fylgir meginstraumnum arf ekki a vera hugsanalaust og illa unni. etta sst til dmis afreyingarkvikmyndum lttum dr sem geta bi yfir hugvitsamlegu plotti og veri vel gerar tt r fari ekki gegn neinum li greiningunni hugtakinu mainstream.

Nna tlar Nbinn a sanna fyrir lesandanum a hann s alls ekki neinn mainstream smborgari, heldur vert mti rttkur, frjls og frekar tff, ea afsaki hiki, reglulega tff nungi. etta tekur bara nokkrar lnur og svo getum vi fari og haldi upp fangann. Eru menn vibnir? Hr kemur a:

(......................)[ii]

Su i etta? Nbinn ori (nstum) a segja essi or opinberlega. g er enginn smborgari (?) og svo er g lka sjlfstur hugsun. Spennii beltin, hr kemur snnunin:

Allt fer til andskotans, best a fremja sjlfsmor strax. Allir karlmenn gum stum eru tvfaldir roinu, hrsnarar, hugsunarlausir skthlar. Flk hugsar bara um peninga og kynlf, v er andskotans sama um nungann og er a drukkna amerkaniseringu og efnishyggju! Grgi, grgi!

S hfundur sem orir ekki a segja etta, ea afsaki, pa etta, og hefur ekki essar skoanir, hann skortir allan dissidans![iii]

a m spyrja sig hvers vegna einfeldni af essu tagi greia lei a bkmenntum, ekki sst slandi.

Til skringar v er best a segja sgu af hfundi sem er miki niri fyrir. Honum getur veri niri fyrir vegna tal hluta en vi skulum segja a essu tilfelli s a vegna pedflu. Hfundurinn kemst ekki yfir a jafnvel bestu samflgum heimsins su barnaningar og honum ykir alls ekki ng a gert til a upprta .

Hfundurinn byrjar a skrifa um kynferislega lngun til barna. Einhver vibrg fr hann, en heimurinn breytist ekki. Brnum er enn nauga af sumum sums staar. Hfundurinn fer a afkla barn sitt opinberlega. Upptki ykir srstakt. En heimurinn er breyttur. Hfundurinn byrjar a leita barn sitt, allt gert af gum hug til a f vibrg fr spilltum heimi, og gera hi nnast mgulega, vekja hann til umhugsunar. Margir hneykslast en ekkert er gert. A lokum naugar hfundurinn barni snu og drepur a, til a sna hvlkur vibjur sr sta heiminum. Hann er me rum orum orinn s vibjur sem olli v a honum var miki niri fyrir til a byrja me.

Hfundurinn hefur sem betur fer aeins nauga barni snu formi bkmenntatexta. Hann hefur snt a hann hefur einhver tk einni erfiustu hli skldlegrar hugsunar, sjamanismanum, en au tk eru langt fr fullkomin. sta ess a geta skrifa annig a umbreytingin (metamorphosis) fari fram huga lesandans, annig a lesandinn breytist bi gerandann og frnarlambi sgunni, og skilji smm saman hvort tveggja betur, hefur hugarvl hfundar breytt honum sjlfum pedfl. Tilraunin hefur fari illilega r skorum, hellst hefur r tilraunaglasi yfir hendur hans, rjkandi gufa gosi framan hann og hann er a breytast fyrirsjanlegan htt. Hann kvartar skrmltur yfir skilningsleysi lesandans sem vill ekki leyfa honum a sera sig og annig lra eitthva! Fltti lesandans verur a snnunargagni huga hfundarins sem snir a hann er rttkur.

t r ungislegri grtesku hfundar sem ekki hefur tk starfi snu og getur ekki hugsa rangur ess til enda, kemur aldrei neitt nema mesta falli eitthva sem samsvarar hneykslari frnku jlaboi. A upphlaupi frnku er miki hlegi og v fagna eins og marki v vegna ess getur hfundurinn kalla sig frumlegan og rttkan.

Svona mtti til gamans lsa hugsunarlausri grtesku hfunda sem telja sig vera rttka ef eir velta sr upp r myndrkum grfyralsingum tab-athfnum og fara annig gegn rum og rija li greiningunni hugtakinu mainstream. Hfundum ofbur hrifaleysi bkmennta, hve ltil bein vibrg eru vi eim, hve ltil hrif r hafa samflag og siferi, missa sig og enda a nauga barninu snu, a er a segja bkinni sem eir eru a skrifa. Slkt er engum til gs og getur ess vegna, stku tilvikum, veri birtingarform andlegra veikinda, sem er engin lei a vita hvort hefu komi til h skrifunum ea hvort eru tilkomin vegna lagsins sem fylgir v a fst vi eitthva sem maur rur ekki vi. Betur hefi fari ef hfundurinn skrifai bara hreint t mainstream texta stainn fyrir a gagnrna me samykktum htti hugmyndir og agerir sem meginstraumurinn fordmir.

Einn gallinn vi unga rttka Vesturlandabann er a hann er orinn a staalmynd fyrir Vesturlandaba. Og egar rttkni er orin staalmynd er hn vitanlega ekki rttkni lengur. En ar sem rttkni er staalmynd hj mrgu ungu flki telur a nnast sjlfsg mannrttindi a vera liti rttkt. En annig virka hlutirnir ekki og menn vera a stta sig vi a samflagi ar sem flestir eru sammla um flest grundvallaratrii varandi stjrnkerfi vera menn a klra sr dlti rlega hausnum ur en eir eru ornir rttkir. Rttki Vesturlandabinn sem er fullur af sjlfbirgingslegri rttltiskennd er orinn klisja. Tal hans er plitskt rtttrnaartal og gervirttkni sem er sri en bltt fram hugsun sem fylgir llu meginstraumnum. Leiklistarrttkni staalvesturlandabans er hluti af samykktum leik gborgarans og getur ess vegna leitt til dltilla vinslda. annig fer hlutverki endanum saman vi lngunina til a vera frgur sem telst seint rttk. tt svona illa s komi fyrir rttka Vesturlandabanum og a s ori mjg erfitt a vera rttkur, breytir a v ekki a rttkni verur alltaf til og birtist oftast ferskri hugsun.

Uppreisnarandi er mjg gott og elilegt nttrulegt fyrirbri og nausynlegt ungu flki til a komast a samflaginu og f a taka tt. Rttkni er anna, vitsmunalegra fyrirbri. Stundum fer etta saman afburaeinstaklingum og er yfirleitt gaman a fylgjast me. Einn flskuhlsinn, af mjg mrgum sem hindrar a uppreisnarandi fari rttkur gegnum bkmenntatexta er a til a hann ni eim roska arf a lesa grynni klassskra verka sem eru bakvi hinn svokallaa raunveruleika, me gagnrnu hugarfari, og greina fort og framt vkulum augum. etta er vistarf sem aldrei nokkurn tma skilar umsvifalausum rangri. En egar nttrulegur uppreisnarandinn lifir alla essa vinnu af og tjir sig llum stigum ess langa ferils verur oft r v heillandi mynd af mannsandanum.

a er til grteska sem er hluti af frjrri hugsun, eins og tilviki Marquis De Sade. Hn krefst rks hugmyndaflugs ef hn a skila sr, krefst ess a menn valdi li eitt greiningunni hugtakinu mainstream, hugmyndalinum. Hn getur lka veri sr og jafnvel falleg eins og sumum ljum Diddu og skldsgum bor vi Stlntt eftir Sjn. En oft er grteska ofnotu sem stutta leiin a frumleikastimplinum.

Ein af stunum fyrir tbreislu Bukowskieinkennisins,[iv] rttkni eirra sem aeins valda lium 2 og 3 greiningunni hugtakinu mainstream, er a miki er af gfuu ungu flki fr gum borgaralegum heimilum, keimlku flki sem vill skapa en er stt vi hvaan a kemur, stt vi a hafa ekki ngilega srstu sem karakterar einstaklingshyggjusamflaginu ar sem menn vilja senn vera frgir og srstakir, nokku sem fer illa saman. etta flk vill aukenna sig me v a vera eitthva anna, og stekkur strax yfir andstu borgaralegra gilda. a gerir sr ekki grein fyrir a ekkert er jafn erfitt, lei𭭭inlegt og seinvirkt og snn rtkni og frumleiki hugsun. egar flk hefur marka sr srstu og nokkur r hafa lii sst smm saman hve mikil rttkni flst hugsun ess og persnu.

nnur sta fyrir v hve algengt Bukowskieinkenni er slandi er skortur lifandi heimspekihef. Slk hef mundi til dmis hjlpa flki a tta sig a rttkur hugsuur getur ekki bara allt eins komi fr gtu borgaralegu heimili, heldur er lklegast a hann geri a.

Frumleiki og rttkni snertir fyrsta hluta rgreiningunni hugtakinu mainstream, a tengist hugmyndum. t fr hvaa hugmyndum allt er s, ar meal a sem sr, a er a segja; mannshugurinn. Frumleiki og rttkni hreyfir vi grunnhugmyndunum sjlfum sem sj arar hugmyndir, v vi erum sem andi bakvi alla mevitund, hugmyndir. Nmi hfunda af essu tagi skynjar flk oft fremur en skilur vi lestur bka eirra. Frumleika og rttkni af essu tagi er ekki hgt a panta me heimsendingajnustu eitt kvldi vegna nrrar andlegrar tsku, og fstir geta eitthva fengi t r v af frg ea persnulegri hamingju ef etta einkennir hugsun eirra. egar margbreytileg hugmyndagerjun og hugmyndalga er undirliggjandi verki hfundar er a eitt af v sem gerir bkmenntir hva forvitnilegastar su r skoaar strra tmasamhengi. Hfileiki af essu tagi er a snna sem liggur bakvi hinar svoklluu heimsbkmenntir.

A skrifa annig a hugmyndalegum meginstraumi s ekki fylgt er aldrei auvelt. tt skrifa megi um persnu sem vill ekki sj lri rfast og vinnur llum stundum gegn v, krefst slkt ekki mikillar hugsunar. a sem krefst hugsunar, ef menn vilja fara t a, eru til dmis spurningar varandi nlgun hfundar skldskapinn. Hann kann a spyrja sig hvaa rmi skldsagan er og hva hann tlar sr me a. Hann kann a spyrja sig hva a er sem tlar sr hva me hva og hvers vegna. Slkar grundvallarhugleiingar samt tal rum sem koma sar geta framlengst t verki. Hfundurinn getur fengist vi meginhugmyndastrauma samtmans og teki afstu til eirra og prufukeyrt verki um framtarrun samflagsins. annig reynir hann alhlia hugsun sem skldleg hugsun getur ein veri. ar sem a er erfiast a vera hugmyndalega gegn meginstraumnum, er a lka sjaldgfast. eim slum liggur frumleiki sem er ekki jafn eftirsknarverur og frumleiki sem snertir tt tv og rj greiningunni hugtakinu mainstream, v frumleiki fyrsta flokki mtir mestri tregu hj vitakanda. lei fer enginn sem vill f stimpilinn frumlegur hfundur, fyrir lti. etta er lka s ttur bkmennta sem markast mest af getu hfundarins. a er a segja, tt hann leggi sig allan fram og geti eflt hfileika sna til a hndla hugmyndir margru og vfemu plani, mun geta hans til ess endanum markast af v sem nttran hefur gefi honum. v svii fer hugurinn ekki lengra en slargfur kveinna einstaklinga n til hverjum tma. A einhverjir skuli nenna, ea neyast til a kanna hvar essi mrk liggja, gerir a verkum a alltaf vera til bkmenntir sem gefa eins ga mynd og hgt er af mannsandanum, sem heild, kvenum tma.

2. Um gildi borgarans og bkmenntir hans.

ntmasamflagi getur flk vali a vera gtunni ea a taka upp smborgaralegt lferni. slensku samflagi, ar sem ekki er hgt a njta sta, a staaldri, utandyra, vegna veurs, og ekki er hgt a koma upp brnum n ess a eiga heimili, vera vinnu og eiga bl til a eytast milli staa mean barni er dagheimili ea skla, jafngildir valkosturinn, a ba gtunni, v a gerast utangarsmaur. A gerast utangarsmaur flokkast tplega sem valkostur, telst fremur hlutskipti. ar sem smborgaralegt lf er hj᭭kvmilegt landi sem essu, er a lka hlutskipti fremur en valkostur, sem skrir a hluta mttvana byltingartilraunir ungs flks af nttrumanngerinni[v] sem skynjar a a er ekkert um a velja, ekki til s lfsstll sem gti henta eli ess fullkomlega. Hin dauadmda bylting ungmenna birtist yfirleitt mtstu n stefnu, birtist v sem menn kalla vanroska og byrga hegun. vitrn mtstaa af essu tagi skapast af v a menn vita ekki hverju eir eru gegn v raunverulegt andsvar vi v hefur aldrei sst umhverfinu.

lndum ar sem veurfar er betra, drara og auveldara a lifa, er valkostur a vera jafn eignaltill og flk gtunni n ess a slkt jafngildi v a vera gfumaur. Reyndar er hvergi hgt a fljta fullkomlega utanvi borgaralegan veruleika nema frumskgum Amasn, en a er va hgt a umtalsveru leyti, nokku sem hefur g hrif borgarastttina v gildi hennar vera ekki jafn sjlfsagur og endanlegur sannleikur.

slandi er borgaralegt lf eina leiin og egar svo er, er s lei raun nttran, sannleikurinn, lgmli.[vi] Flk er fast inni slngu- og stigaspilinu og setur mikinn kraft a enda er samflagi afskaplega dnamskt, flk duglegt og framtakssamt.

egar borgaraleg gildi eru senn ung og einr fer a jafnvel taugarnar flki a um borgaraleg gildi s rtt berum orum eins og hr er gert: Hva veist ? Ert eitthva betri?

etta er ekki spurning um a vera betri ea verri. etta er heldur ekki spurning um a vita eitthva betur. etta er spurning um a hugsa um hi sjlfsaga og sj hva gerist. Um gildin sem eru jafn elileg og srefni verur a hugsa til a geta s hlutina eitthva lkingu vi hvernig eir eru. En a sj hlutina eins og eir eru er vitanlega engum frt, enda ekki mia svo htt essum einfldu hugleiingum.

Borgarastttin er kynleg skepna. Annars vegar er a hn sem heldur menningunni saman og ntur hennar, og er annig missandi egar kemur a menningarlfinu sem og flestu ru. Hins vegar er borgaralegur ankagangur lti spennandi og leiir ekki til neins vnts.

Fyrst Nbinn er byrjaur a taka tt rgreiningarleiknum get g ekki stillt mig um a beita honum helstu borgaralegu gildin lka. au eru auvita rj:

1. ryggi.

2. Eign.

3. ekking.

ar sem kjarni borgaralegrar menningar er gjarnan fjlskyldan einhverri mynd, verur grunngildi oftast ryggi. Menn fst vi eitt og anna til a tryggja sr og snum ryggi. Gildi tv og rj tvinnast saman vi grunngildi. Menn vilja eiga sitt hs til a vera ruggir heima hj sr. Menn vilja afla sr ekkingar formi menntunar sem skapar eim starfsrttindi, sem aftur veitir eim ryggi. Fyrir nokkrum rum var ger knnun v meal hsklanema hvers vegna eir stunduu nmi og hvert markmi eirra vru. Meira en nu af hverjum tu stefndu gott starf. rfir voru a lra til a gfga sjlfa sig, flestir gufri. Menn vilja eiga ekkingu sem gerir rugga. Me essum htti flttast grundvallargildi borgarastttarinnar endalaust saman.

ryggi einstaklings rst miki til af tengslum hans vi anna flk. S er ruggastur sem sker sig ekki r og getur gert sig skiljanlegan fyrirhafnarlaust. S sem er algerlega mainstream er ruggastur innan sns samflags svo fremi sem a breytist ekki sngglega. hjkvmilegt er a kjarni samflags s sjlfstyrkjandi, innhverfur og materalskur og um hi hjkvmilega er aldrei neitt nema gott eitt a segja.

Hinn sjlfstyrkjandi samanbindandi kjarni borgaralegra gilda sst vel vintrum fyrir brn sem urfa a lra borgaraleg gildi. Grimms vintrum m oft lesa um ungmenni sem beita ekkingu til a vinna rki, eignast ar me meira en allir arir landinu, og lifa hamingjusm til viloka vi algert ryggi. Meal annars vi lestur vintrum fyrir brn smgur borgaralegt gildismat inn undirvitund eirra.

a er dlti spaugilegt a gildi sem eru talin vert hin borgaralegu eru oftast kllu andleg. A segja a ekkert s ruggt essum heimi, allt fli, engin viti vi sna fyrr en ll er og v um lkt, eru litin andleg vihorf. Eins er v fari me eignir. Tali er til marks um andlegan roska a lta hluta af tekjum snum renna til styrktar einhverju gu mlefni. Mevita eignaleysi er gjarnan tali andlegt vihorf, hva a gefa allt sitt. A segja a maur viti aeins a maur veit ekki neitt er gjarnan tali andlegt vihorf til ekkingar. Sem sagt, a sem er tr andsta ess sem vi getum kalla borgaraleg gildi, flokkast undir hi andlega. Langt ml vri a rekja hversvegna svo er og elta lar vi ll stig borgaralegra gilda og andstur eirra andlegum frum. Nbinn getur nefnt a borgarastttin hefur alltaf haft gaman af v sem hir hana ea snr verld hennar hvolf. Slkt skapar frelsistilfinningu og hltur hj borgaranum og lttir honum lfi takmarkalausu strei hans eftir urnefndum gildum.

samflagi ar sem borgaraleg menning er mtun og gborgarar eru vikvmir fyrir sjlfum sr v eir eiga erfitt me a tra fyllilega hlutverk sitt eru bkmenntir me spennuplinn smborgari versus gborgari vinslar. Eins m sj andsturnar nttrumannger og strborgarmannger takast , enda geta margir lesendur spegla innri barttu sna slkum tkum. ar sem efni gborgari/smborgari og borgaraleg gildi er mjg vikvmt fyrir flk runarferlinu fr nttrumannger a strborgarmannger geta bkmenntir sem fst vi a yfirleitt ekki kafa djpt.

Ein meginsagan borgaralegum slenskum bkmenntum, vinslustu bkmenntunum, fjallar um ann sem er a basla vi einhver af gildum borgarans en nr eim ekki. Sagan afhjpar eitthva um borgarann, en s sem hlr gerir a gjarnan v hann hefur sjlfur n betri tkum gildum hans. Stundum hlr borgarinn a sgunni v hn fjallar um hans eigi basl, og er sagan spennulosandi og gir lfi ltt. etta eru gjarnan sgur sem lesandinn upplifir sem gamansamar, kaldhnar sgur um okkur eins og vi erum. Bakvi ann ankagang er s skoun a rnan s greiningin, og ar me hugsunin. Oft gengur essi raunsja rna sem hfar til borgarans t a hann veit hva er rtt og getur krafti ess hst a rum. essi hmor er tlkaur sem rannskn okkur en er raun lei til a sannfra okkur um a vi sum sniug og gfu, lkt og rdd hfundarins sem vi samsmum okkur vi. Verki lka a sannfra okkur um a vi sjum gegnum okkur sjlf. Oftast er etta gervirttkni sem er hlfmevita notu til a boa a sem meginstraumurinn trir fyrirfram. Er a boa me v a benda anna sem virkar spaugilegt. Svona sjlfsblekkingarkaarsis fyrir lesendur sem eru illfrir um a horfa langt t fyrir nnasta veruleika og setja sjlfa sig aeins strra hugmyndasgulegt samhengi, er eitt af viameiri hlutverkum bkmennta. Verk sem n a losa um spennuna milli borgaranna, helst me kaldhnum hltri, en stundum me tilfinningasemi, urfa ekki frekari rttltingar vi. r jna augljsu samflagslegu hlutverki.

Borgarinn fer langt me a gera neikvnina, fundskina, minnimttarkenndina og metinginn lfsgakapphlaupinu sem glittir egar hann er a na skinn af n᭭unganum undir v yfirskyni a hann s a segja sgur, a samheiti vi ori hugsun, gegnum orin greining og rna. Borgarinn kemst annig langt me a upphefja eigi andleysi gegnum bkmenntir og m segja a a hafi alltaf veri eitt helsta hlutverk eirra. Allt etta mjg svo mannlega atferli vitanlega ekkert skylt vi greinandi hugsun en skapar ljflega vafasmu tilfinningu a vi sum hugsandi verur, sem er eitt meginmarkmii.

S sem boar borgaraleg gildi gerir a sgum sem eru mannlegar. Grundvallartilfinningar sem halda borgaralegum heimi saman eru lofaar hversdagslegu mli og engar hugmyndir sem ganga gegn v sem flestir samykkja m finna verkinu ea nlgun ess. Verk essum anda geta ori afar vinsl og er a jafn elilegt og a flk skuli hafa gaman af a sitja kringum vareld og hlusta gan sgumann segja fr v sem gerist ann daginn tt allir viti a og skilji fyrirfram. Endatt borgaralegri hugsun felist s galli a hn er sjlfmiu, lokar ll undur og miar a hinu kyrrsta, endanlega og efalausa, hn alltaf fullan rtt sr vegna vihalds menningarinnar, styrkingar innri banda, til dmis gegnum menntakerfi. En a sem miar a njung staldrar stutt vi hana og fer arar ttir enda er hn strhttuleg ef tala um frjlsa nskapandi hugsun.

Til a geta skrifa utan meginstraumsins samflagi sem hefur tplega anna en meginstraum getur hfundur oft urft a stta sig vi stugt ryggi, stugt eignaleysi og verlausa ekkingu, prflausa ekkingu sem hvergi er hgt a skipta yfir peninga. Slkt stand sem fer gegn hinni borgaralegu stefnu og ykir v ekki samrmast heilbrigri skynsemi arf hfundurinn a geta umfama. A eiga takmarkaa mguleika borgaralegu lfi er hluti af essu standi og a vera menn a stta sig vi. Er a nausynleg htta sem menn taka, vilji eir skrifa eigin forsendum, a v marki sem a er hgt, samflagi sem er of lti til a rma anna en mainstream kltr. En a fara essa lei ir ekki a menn urfi a afneita borgaralegri menningu ea fordma hana, v a er ljst a hn er nausynleg, litlu landi s hn of dmnerandi, vegna ess a hn er svo til einr.

Rgtuna varandi gildi hins borgaralega lfs annars vegar, og hi andlega lf hins vegar, er vitanlega lngu bi a ra. Rmverski stuspekingurinn Seneca s um a. Hann sagi a menn ttu a njta ess ef eir ttu gott hs, hefu gott starf, ttu ga fjlskyldu, fengju gott a bora kvldin, ttu gan stvin og ng af peningum. En menn ttu ekki a vera bundnir essu. Sem sagt, ef etta vri allt teki fr eim dag einn, ttu eir a vera jafn akkltir fyrir lfi og halda fram a njta ess, naktir me staf a skrifa sandinn. Speki Seneca hefur vinlega tt vel vi en ekki sst hr landi eftir hrun bankakerfisins.

Sndi a sig, egar llu var svipt fr Seneca, a hann reis undir skoun sinni. Hann mtti dauanum af sama ruleysi og annar frgur heimspekingur sem alltaf anna slagi er mlu mynd af ar sem hann er a halda innblsna ru um lei og hann tekur vi eiturbikar eins og hressingu.

Eitt a knstugasta varandi borgaraleg gildi og slendinga, a mati Nbans, er a sem heild hfu eir tmabili sett heimsmet a n einmitt essum gildum. Knnun ekki alls fyrir lngu sndi til dmis a hr vru bestu lfskjr heimi, og v er ekki a undra a Nbar almennt vilji gjarnan setjast a hrna. En a borgaraleg menning hr s ekki nema hlfrosku og efnahagslega brothtt, nr hn rtt fyrir allt nokku mrg skref inn andann. ttinn, sem er ef til vill helsti drifkrafturinn bakvi vileitni hennar, hverfur ekki tt menn hndli gildin rj veraldlegu samhengi. Orin, ryggi, eign og ekking, urfa, rtt fyrir djp tengsl eirra vi efnishyggju, a losna aeins r veraldlegu merkingarsamhengi. egar grunnhugtkin byrja a f essa breyttu merkingu fyrir borgaranum, ea veraldarmanninn, tekur hann fyrstu skrefin tt a Mannverunni sem Nbinn fjallar nokku um fjra kafla.

3. Tilvistarspurningar og borgaraleg gildi

Borgarinn br vernduum heimi sem kynslirnar hafa eytt mldum krftum a reisa, br inni grarlegum termtahrauk sem er haldi saman af viurkenndum leium til starfs og frama, viurkenndum lfsmynstrum og gildum. rtt fyrir a borgarinn lifi langt inni merkingarhlnum heimi sem er mjg lokaur fyrir llu v sem getur gna honum, er borgarinn samt sem ur hugsandi vera sem einhverju plani gerir sr grein fyrir hva lf hans er mikill fyrirframvalinn tilbningur og a gnirnar eru margar. Hann er heldur ekki alveg huglaus og vill horfast augu vi eitthva af essum gnum, en hfilega miklum mli einu. Helst vill hann skemmta sr mean, lkt og egar horft var skylmingarrla eigast vi hringleikahsi til forna. Af eim skum m matreia ofan hann sgur sem fjalla um borgaraleg gildi ar sem au mta gnvnlegum tilvistarlegum spurningum.

Grflega m flokka bkmenntir sem fjalla um borgaraleg gildi alveg fr eim bkmenntum sem gera a eins og au vru fullkomlega sjlfsg og elileg nttrulgml, upp bkmenntir sem fjalla um tilvistarleg spursml fullkomlega afstrakt plani. Inntaksflokkun skldverka t fr borgaralegum gildum liti svona t, eftir a maur skiptir henni hina frgu rennu:

1. Raunsjar bkmenntir. Borgaraleg gildi inngrin. Stundum getur etta virst vera tr saga, sem fst ekki vi nein spursml, enda heimurinn svo ruggur og fastmtaur a ar eru engin spursml.

2. Hin heimspekilega raunsissaga, sem fst vi borgaralegt lf en setur a samhengi vi tilvistarleg spursml. Slkar bkur geta byrja raunsi og enda hreinni og klrri fantasu en urfa ekki a fara lei.

3. Fantasa, dmisaga, sem fst vi tilvistarleg spursml sjlfu sr.

Ef vi hldum okkur vi greininguna borgaralegum gildum fr v hr a framan, lta au enn svona t, einfaldri mynd:

1. ryggi.

2. Eign.

3. ekking.

Skoi maur essi gildi nnar, hvert um sig, opnar a heilan heim sem leikandi vri hgt a skrifa um langar bkur. Bara til a taka dmi m setja ori ryggi tengsl vi varnarml, eign samband vi viskiptaheiminn, og ekkingu samband vi menntakerfi. En forumst a skkva um of hvert hugtak og leitumst fremur vi a setja au samhengi vi tilvistarspursml.

Reyni maur a finna hinar tilvistarlegu grunnspurningar geta r ori tal margar og m lengi deila um hver eirra lendir efst blai og hvaa r r koma eftir a. Vi skulum takmarka okkur vi fjrar spurningar sem snerta lf allra me beinum htti einhvern tma lfsleiinni og ekki gera upp milli vgis eirra.

i. Vi deyjum ll og sama gildir um alla sem vi elskum. Hvernig eigum vi a bregast vi eirri stareynd?

ii. Vi fum ll kvena valkosti, hvernig frum vi me ?

iii. Vi erum ein, verur hj v komist?

iv. a er enginn sannanlegur tilgangur, engin rugg merking tilverunni. Eigum vi a fst um a?[vii]

erum vi bin a vera mjg iin vi a flokka og getum skellt ftunum upp bor og virt fyrir okkur afraksturinn: flokkun bkmenntum eftir herslum eirra borgaraleg gildi, flokkun borgaralegum gildum og san heilar fjrar tilvistarspurningar. V!

Og essu m lka llu hrra saman!

Eign.

fullbura termtahrauk eins og slenskt samflag er a vissu marki er leiin a eign, og ar me ryggi, ekki jafn trygg og rari termtahraukum. Viskiptaumhverfi er ekki tryggara en svo a a getur hruni skmmum tma og a sem menn eiga hverfur, og skilur ekkert eftir, nema einna helst tilvistarlega spurningu um eli eignar. Termtahraukurinn hefur falli saman vissum svum og margir grafist undir.

essa stareynd er hgt a tengja vi tilvistarspursmlin okkar fjgur tal vegu. Vel m velta fyrir sr hvort yfirleitt s hgt a eiga eitthva. Hver eru tengslin milli ess sem og eignarinnar? Hva segir eign um ann sem ? etta samband borgarans vi a sem hann er oft skoa skldsgum, til dmis bkinni Hlutirnir eftir Frakkann George Perec.

Eins m tengja ll tilvistarspursmlin okkar fjgur vi eign n mikillar fyrirhafnar. Til dmis m gera a me eftirfarandi htti:

1. Hvers viri er a reyna a eignast eitthva ef vi deyjum ll?

2. Ef g er hjkvmilega einn, og vil umfram allt yfirstga einveruna, er ekki blekking a eign mn hjlpi mr vi a? Getur hn ekki allt eins gert mig meira einmana?

3. Ef g er frjls, ef g val, hvers vegna g a hefta a me v a eignast hluti sem g arf svo a passa og skera annig valmguleikana framtinni?

4. Ef a er enginn sannanlegur tilgangur, get g ekki bi hann til inni hsi mnu? arf g ekki a eignast hs?

Svona, og me margvslegum rum htti, m fltta borgaralegum gildum og tilvistarlegum spurningum saman enda sjum vi a oft gert skldsgum og kvikmyndum.

En a verur a fara varlega. Borgarinn er a yfirhlainn af merkingu fyrir a a er alveg a fla yfir hj honum. v sambandi m rifja upp sguna af gufriprfessornum sem fr t skg til a ra vi einsetumanninn um gudminn. Prfessorinn var mjg efins svip, enda bjst hann ekki vi a ftklegur einsetumaur gti btt miklu vi ekkingu hans. Einsetumaurinn virti hann fyrir sr og sagi: M bja r te? Gufriprfessorinn tk vel a og einsetumaurinn lt hann f bolla. egar vatni var soi hellti einsetumaurinn bollann, alveg ar til byrjai a fla yfir, og hlt fram a hella. Prfessorinn spratt ftur og spuri hverju etta sull tti a sta. sagi einsetumaurinn a etta vri eins og me prfessorinn, hann vri fullur af vsdmi og ef eir myndu rast vi mundi bara fla yfir. Vi a kvddust eir styttingi.

Borgarinn er fullur af upplsingum sem heldur afar ttriinni heimsmynd saman og a arf lti a gerast til a fli yfir og hann leggi fr sr bkina og s horfinn.

Til dmis, ef a a fjalla um dauleika lesandans er full dramatskt a fjalla um dauadmdan mann sem er a lesa bk sem ber sama titil og bkin sem lesandinn er me hndunum og deyr egar hann leggur hana fr sr. Slk bk getur veri mjg g en a er undantekning a svona frumlegt verk samrmi vi inntaksskilgreiningu tv[viii] hr a framan, seljist vel.

Nr lagi vri a einhver nkominn aalsguhetjunni, einhver annar en sgumaur sjlfur, deyi dramatskum daua lokin, eins og til dmis Vopnin kvdd eftir Ernest Hemingway.

er borgarinn kominn eitt skref skjl fr eigin dauleika og er lklegri til a leggja bkina. Hann getur fundi til me hinum deyjandi, og ar me sjlfum sr, n ess endilega a fatta a. Silkihanskar sem essir, sem urfa a vera hndum hfundarins egar hann slr inn sgu fyrir borgarann, snerta ll hin borgaralegu gildi og tilvistarspursmlin sem nefnd eru a ofan. Kurteisin sem verndar borgarann hans daglega lfi verur til ess a texta honum tluum er ekki rlegt a skrifa sgu um deyjandi mann sem er aleinn, ekkert val og starir inn merkingarleysi tilverunnar. Slkt er full ungt maga og langt fr reynslu flestra borgara. Reyndar hafa fjlmargar slkar bkur veri skrifaar en vi erum hr a tala um bkur sem n inn merkingartermtahraukinn og termtarnir lesa strum stl.

Til a n til eirra er vnlegra a skrifa um einhvern sem velur rtt (ii), yfirvinnur einveruna (iii), sigrast dauanum til dmis gervi sjkdms (i) og finnur merkingu (iv) samveru me rum.

Slk saga, sem birtist til dmis nokkurn veginn hinni gtu kvikmynd The Ciderhouse Effect, hefur sjlfu sr snert llum tilvistarspursmlunum okkar fjrum en me svo geekkum og jkvum htti a termtinn arf ekki einu sinni a tta sig v. Hann er bara ngur v ryggi hans hefur vaxi eins og bankainnista hjartanu. Hann slekkur sjnvarpinu brosandi, sofnar og mtir endurnrur vinnuna daginn eftir.


[i] Ars est celre artem.

[ii] , etta var pnlegt. g tlai a sna a Nbinn vri tff, en vikvmt fegurarskyn kom veg fyrir a g gti fyllt svigann af klrum og lsingum tab-agerum mrgum svium. vart sannaist rkilega a Nbinn er smborgari. En flk getur sjlft fyllt t svigann huganum og annig n samhenginu textanum, ef a leggur bkina ekki fr sr eftir etta fall.

[iii] Sbr. dissidence andf, greiningur.

[iv] Ori Bukowskiklisjan er fengi r ljinu Fylgiraddir, r bk Jnasar orbjarnarsonar; hvar endar maur? (2005) annar er gamla ga Bukowskiklisjan/vogar sr aldrei/a hugsa segja skrifa nema eitthva voga

[v] Sj nnar um nttrumanngerir og strborgarmanngerir fjra kafla: Manngerir.

[vi] essi setning, um a slandi s borgaralegt lf eina leiin, er srstk a v leiti a hn arfnast ekki fyrirvarans sem Nbinn hefur alltaf egar tala er um sland og slendinga, yfirleitt, stundum, margir og slkt. Jafnvel smbtasjmenn ti landi eru borgarar, veiar eru starf eirra. eir n ekki a vera veiimenn fyrst og fremst.

[vii] Hr er stust vi flokkun Irvin D. Yalom helstu tilvistarspurningum sem birtast slgreiningu. Listinn gti vel veri ruvsi og lengri. Flokkun Yaloms er a finna bkinni Loves executioner and Other Tales of Psychotherapy fr 1989.

tt tilvistarspursml endi yfirleitt botnlausum plingum, nokku sem flmir kannski marga fr eim, er rtt a geta ess a menn geta lka svara bara stutt og laggott fyrir sig. Nbinn mundi gera a svona. 1. J, ess vegna er um a gera a reyna a nta lfi sem best, vera akkltur fyrir a og njta ess. 2. J, en a er ekki hgt a velja bi svart og hvt, a drepa mann og hafa ekki drepi mann. Maur verur a velja og taka byrg til a lifa. 3. J, maur er hjkvmilega einn, en a er allt fullt af gu flki sem auvelt er a gleyma eirri stareynd me og best a reyna a tengjast sem flestu af v. 4. a er engin fyrirfram gefin merking en maur getur reynt a standa fyrir merkingu sem manni lst og mila henni.

tt maur fari svona stuttu leiina gegnum tilvistarspursml er ngjulegt a skkva sr ofan au lka.

[viii] Hin heimspekilega raunsissaga, sem fst vi borgaralegt lf en setur a samhengi vi tilvistarleg spursml.


Eldur, rubrot og sannar hetjur.

Eldur, rubrot og sannar hetjur.

Lri hefur oft veri komi me valdi en jafn oft hefur r sr gengi lri hleypt af sta ofbeldi. Allir vita a a er til passf aggressjn sem ekki beitir handalgmlum en hn er ofbeldi engu a sur. Slku ofbeldi hafa slendingar kynnst af hlfu stjrnvalda seinustu mnui. Allir ekkja lka til granna sem eru a svvirilegar a menn mega hundar heita ef eir ganga burt fr eim n ess a svara fyrir sig. Hr forum daga voru slkar granir hlmgangssk eins og vi ekkjum r Njlu. Slk er grun ramanna n um stundir a menn mega hundar heita ef eir lta hana yfir sig ganga, og hundaj vera slendingar seint fremur en anna gott flk. a a halda fram ingstrfum mean efnilegt ungt flk er a berja alingishsi a utan er mjg misskilinn hetjuskapur fullkomlega rvilltra manna. A halda ingskpun fram vi essi skilyri er grun sem segir a i arna ti eru bara geltandi hundar. Ef ramenn halda a rubrot og blkstur su merki um skrlslti er rtt a skra fyrir eim hva rubrot og eldur ir mli alunnar, enda hafa eir snt a eir skilja ekki einfldustu hluti af sjlfsdum.

Alingishs er tkn valdsins, hurir og rur eru mrk ess. Glugginn er vikvmasti punktur ess sem askilur okkur fr valdinu, egar hann hefur veri brotinn geta allir fari inn ar sem eir eiga heima v rum eirra er ar ri. egar glugginn er brotinn er tknrnt s ekkert sem askilur ramenn fr aluna, eir hafa veri minntir a eir eru flki, nokku sem eir virast hafa gleymt. A brjta ru alingishsi er miklu fremur tknrn athfn en eyileggingarrf enda geta menn eyilagt hva sem er ef a er a sem eir vilja. Eldurinn er elsta tkni fyrir vald mannsins og egar fjldinn kveikir hann er hann a minna a valdi er hans.

Ef menn breyta efnahagskreppu stjrnkerfiskreppu eins og eir hafa gert me fdma drambi undanfarna mnui a axla enga byrg eru rubrot og eldur elilegt framhald af hrundu lri. a er mikill byrgahluti a koma lrinu r gngur a fjldinn neyist til a grpa til sinna ra, v fjldaslfri er ekkt fyrirbri, vald fjldans er skelfilegasta vald sem til er, og ef menn vara sig ekki v eru eir byrgir fyrir a a fara r bndunum. Eins og Elias Canetti hefur greint kemur a v egar fjldinn hefur veri settur kvena stu a hlutir sem enginn vill a gerist, ekki einu melimir fjldans, eiga sr sta. Hegun mijunnar margmenni er beinu samhengi vi hvort flk streymir a honum ea ekki. Mean flk streymir a gerist hegunin inni mijunni og ef tk sem au sem egar hafa tt sr sta gerast aftur og fjldinn tjrunum heldur fram a aukast gerast mijunni hlutir sem vi viljum ekki hafa spjldum slandssgunnar. etta og anna eru fjldaslfrilegar stareyndir sem stjrnmlafrimenntair menn eiga a ekkja, og ef eir hafa vald til a bregast vi tma en gera a ekki, eru eir byrgir fyrir v sem hendir. ekkingin er til staar, nttrulgmlin eru skr, slenskir ramenn eru ekki fyrstir til a vera hafnir yfir au, og ef eir bregast ekki vi tma fer einfaldlega illa.

eir sem hafa vldin eiga auvelt me a beita ofbeldi n ess a urfa a skta t buxurnar snar alingisgarinum, eir geta gert a me v a gera ekki neitt. San erum vi sem sktum okkur t alingisgarinum og fum nudd hj lgreglunni, sem hefur veri okkaleg skelfilegri astu, kllu skrll. ar stndum vi alveg venjulegt flk, okkur sjlfum a vrum. egar g var farinn a togast vi lgregluna um ungan mann sem hn tlai a handtaka var g eitt augnablik sammla Geir H. Haarde, g hafi hyggjur af sku jarinnar. essi ska reynir a koma einfldustu skilaboum inn hausinn jlaljsunum inni ingi me v a bera jlatr, sem tknar allt alingi, bli. g hef hyggjur af skunni ef enginn nemur skilabo hennar. hefur henni veri tt t rvntingu, tt t af heimilinu, og villigtur. egar menn halda a eir su hetjur me v a halda ingfund mean ungmenni slst vi lgreglu garinum fyrir utan eru eir a senda unglingum fingurinn, eir eru a segja fokkii ykkur, vi skuna og hafa engar hyggjur af henni. er ljst a er ellefu ra drengur sem er handtekinn af lgreglunni sem er hinn eiginlega hetja v hann hefur meiri hyggjur af stjrn landsins en ramenn jarinnar.

a minnsta sem ramenn geta gert er a segja upp lykilmnnum stjrnkerfinu svo sttanlegur friur komist , geta menn kannski fari a tala um a sem reynd skiptir mli essa dagana. Ef eir gera a ekki tafarlaust verur a alls ekki ng egar a loks gerist og enginn vill a vi frum alla lei anga, ngu er n standi slmt kk s svifaseinum ramnnum sem geta ekki gert augljsustu hluti tma. Ef grandi tknmyndir hrunsins hverfa ekki af sjnarsviinu strax er eina leiin a koma sjlfstisflokknum t r rkisstjrn.

Bjarni Bjarnason er rithfundur.


Tunguml trsartmans.

Gmul oratiltki, eins og til dmis, bndi er bstlpi, byggjast mestmegnis gildismati bndasamflagsins. En mlfari endurnjast t fr nju gildismati og bstlparnir skipta um vinnu og fara um tma a reka banka. Efnilegasta mltki sem til var hinum nja heimi var: Talau vi Bjrglf!

Mig langar a reka enskt ftboltaflag talau vi Bjrglf.

Hvernig vri a stofna slensk tnlistaverlaun talau vi Bjrglf.

Hvernig vri ef vi myndum ll taka okkur saman og opna vinnustofur og galler: Tlum vi Bjrglf!

a vantar hs yfir tnlistarlfi landinu: Tlum vi Bjrglf.

Af tttnefndum Bjrglfi birtist mynd ar sem hann var hljandi innanum flk me downsyntrom eftir a hafa gefi 75 lknarflgum sna hverja miljnina. au hfu ll heyrt nja oratiltki og ekki ng me a; au tluu raun og veru vi Bjrglf!

En vi hvern talai Bjrglfur? a er a segja, vi hverja ara en sem komu til a tala vi hann? Varla bara vi sjlfan sig? Nei, svo rkur og almttugur er enginn orinn enn a hann urfi ekki einhvern annan til a segja sr hlutina. Hvert var oratiltki Bjrglfs, hvert snri hann bnum snum?

Bjrglfur hefur kannski, anda, tala vi Andrew Carnegie. eir hafa eflaust spjalla um hugmyndafri Andrews um samflagsskyldur aumanna. Allavega eru lkindi me Carnegie Hall Manhattan og tnlistarhsinu vi hfnina Reykjavk.

Svo lengi sem eir nota sna eigin peninga til gverka eru aumenn sem feta sl Carnegie nnur og skrri tegund en snertanleg ofurmenni frjlshyggjunnar sem tra v lkt og jrnfrin enska a einstaklingshyggjan ni svo langt a ekki s til neitt sem heitir samflag. heimi Carnegie og Bjrglfs var allavega til samflag.

Samflag Bjrglfs var eins konar hnsnab sem aumaurinn tti. a var a ala hnurnar vel og leyfa eim a ganga frjlsum. uru eggin betri og kjti vermtara. Hnan kvakar uppljmu og gl yfir eigin snilli;

Mr tti brilljant ef a yri sett glsilegt klsett hrna horni brinu! ar myndum vi allar skta!

Brtt syngur hnsnakrinn:

J! Hrra! Talau vi Bjrglf! Talau vi Bjrglf! Talau vi Bjrglf!

Bjrglfur kemur inn trlega vel saumuum refapels og kastar milljn hnurnar enda grir bstlpinn v a a su sem minnst hreinindi egar elta arf r uppi.

Um tma var oralagi a jlt vrum manna a ef nbinn hitti mann sem sagi fr hlf galinni hugmynd sem g nenntir ekki a hlusta en vildi virast jkvur gaggai g sem arir:

Frbr hugmynd, talau vi Bjrglf!

etta hafi gengi svo langt a menn mttu ekki stynja upp einhverju um vandamli hjnabandinu ea slmar draumfarir n ess a nbinn hugsai:

Talau vi Bjrglf!

g hugsai oft um a egar mig vantai hugmynd a sgu, hva etta vri ltt lf ef g vri Bjrglfur. Hann hitti allt hugmyndarkasta flki og tti alltaf hugmyndarkum samrum. Var hann lka rkastur egar kom a hinu innra lfi!

Kannski. En hann nr samt lkast til ekki a kaupa sr stu tungumlinu r essu. Oratiltki gjaldfll og ef einhver vill tala vi Bjrglf nna er a helst til a lta hann heyra a. Talau vi Bjrglf! hefur fengi allt ara merkingu sem lkist meira oralagin, lttu hann hafa a! g skal sna honum hvernig g tala vi Bjrglf gti tt, g skal sna honum hvar Dav keypti li.

Oratiltki sem var kvikna murmlinu d fsturstigi.[i]

Breytist samflagi svo hratt a a nr ekki a markera dpri tti mlsins, eins og ortk? Verur bndi a eilfu bstlpi rtt fyrir a a s mjg umdeilt hva vi grum honum dag? Kannski verur hann fram bstlpi v a er allavega ljst nna a vi grum meira honum en bankastjranum.

Ef tungumli er snorti af hinu glsta hruni, hva um hugsunina? Hefur hn bei skipbrot? Fyrst vi gtum ekki hugsa efnahagsundri enda, getum vi hugsa lengra? Sem minnir okkur lykil auglsingu bankans sem ni lengst slenskra fyrirtkja til essa: Kauping hugsum lengra.

Gaman er a lesa trsarkynslina beinu mlfari og tungumli hennar; auglsingum.

auglsingum birtist sannleikur frjlshyggjukynslarinnar, ar ljga auglsingar ekki, ar eru auglsingar bestu jflagsgreinendur og jflagsgagnrnendur sem hugsast getur. Vi tkum ekki alltaf eftir essu af v vi erum upptekin af a n v sem auglsingin ykist vera a segja, sem er allt anna og leiinlegra. raun er auglsingin vegurinn, sannleikurinn og lfi! Hn er himinninn sjlfur endurfddur sem heiarleikinn sem umlykur okkur ll blikkandi .........

Ok, allt lagi, fyrirgefi, g tlai ekki a fara a auglsa hva auglsingar eru frbrar.

Nbinn treystir v a pointi s komi til skila og vi skulum athuga hvort vi komumst fram me smjri.

Auglsingar eru bkmenntaafsprengi bankanna. Hva m segja um persnuskpun ar, sgur og inntak?

Hugsum lengra-auglsing Kaupings me leikaranum heimskunna r Monty Python hpnum, John Cleese vakti upp margar spurningar. Ein eirra snerti tengsl forms og innihalds.

Allir vita a sumir eru ekki fyndnir tt eir segi gan brandara en arir eru fyndnir tt eir segi llegan brandara. En spurningin er, hvar liggja mrkin? Hva er svo fyndi a sama hver segir a, a verur aldrei fyndi? N eru sumir bnir a segja svo margt fyndi um dagana a tt eir panti kaffibolla kaffihsi einhver til a skella uppr. Hann er orinn skilyrtur af forminu og hlr, eins og hundur bri slefar vi a eitt a f merki um mat, n ess a f neitt a bora. Og kemur maur a orinu Kauping. Er til a gur hmoristi heiminum a hann geti sagt etta or annig a maur fari a hlja? Og ef hann er til, hva mundi hann kosta?

Ef maur fer ekki a hlja a honum egar hann segir ori Kauping, er a af v maur hefur ekki veri ngu vel skilyrtur, eins og hundurinn, til a hlja a forminu einu, ea hefur maur ekki hmor? Hmorsleysi er eitt a versta sem hgt er a hugsa sr. Er ekki best a hlja til ryggis? A orinu Kauping? Ef maur hlr, er Kauping bi a gera a sem margan hefur dreymt um, a eignast fyndni sjlfu sr? Er a ekki mjg jkvtt fyrir slenskt samflag, a fyndni hefur veri keypt til landsins? a er heppilegt a eiga fyndni og geta nota hana sem umbir um hva sem manni dettur hug. Tkum ori vextir. Eigum vi ekki a gera a or broslegt? Vri ekki munur ef allir fru a brosa vi tilhugsunina um vertryggingu lnum, og hlja vi tilhugsunina um s hkkandi hfustl og okurvexti? Gti John Cleese ekki s til ess, og vaki upp Pavlovhundahltur hj allri slensku jinni? Ea liggja ll essi or utan vi mrkin?

Kauping hvatti okkur til a hugsa lengra me John Cleese sem var g skorun sem vi tkum, enda boi hssins.[ii] auglsingunni fr saman frg og peningar sem voru kannski stu gildi hins nja slands og slaga htt enn dag. Undirliggjandi spurningin var ; hvort er ra, frg ea peningar? a m lta reyna me v a reyna a kaupa frgt flk og f a til a gera eitthva algerlega andstu vi a sem a stendur fyrir. Til dmis m athuga hvort hgt s a kaupa John Cleese sem stendur fyrir innihaldsrkan gfumannahmor og sj hvort maur geti lti hann gera eitthva fyndi innistulaust og heimskulegt sem hann hefur litlar forsendur til a skilja; fyrir peninga. Ef a tekst eru peningar allavega flugri en frg J.C. og nbin ekki vi Jesus Christ.

Ef okkur tekst a draga John Cleese niur etta getur virst sem vi hfum sanna a peningar su mttugri en frg.

Hfum vi me essu kannski jafnvel sanna eftirfarandi:

John Cleese hefur lti innihald og segir a sem maur vill ef maur nga peninga til a borga honum fyrir a?

Ef vi hfum sanna etta trsartmanum, hfum vi sanna a karakter og gildi, sem koma fram gum hmor, er einskis viri og a eru peningar sem skapa karakter og gildi en ekki fugt? Hfum vi sem sagt sanna a peningar eru sta gildi, og ar me vissum skilningi, allt?

Ef vi hfum sanna etta, hvar erum vi vegi stdd nna egar vi erum farin hausinn? Getum vi veri siu?

Ea hefur maur, egar maur hefur snt fram a John Cleese er falur fyrir ngan pening og a maur hafi efni frg hans og gti ess vegna haft hann eins og stofustss segjandi brandara partum ef maur borgai ngilega vel, a hafi maur snt fram eigi taktleysi og afhjpa kltrleysi nrkra sem eru ekki frir um a hugsa lengra margrum heimi merkingarinnar og gera v vart grn a sjlfum sr? a er fyndi, en var a meiningin a sna fram nju ft bankastjranna? a er allavega rttkur hmor a lta gera sig a athlgi og borga fyrir a sjlfa. A v mtti hlja skilyrtum hltri, ef maur tk boi Kaupings og hugsai lengra.[iii]

egar vi veltum essu fyrir okkur verur nokku ljst a hva essa auglsingu varai var hugsa ngilega langt til a hlutirnir virkuu mjg vel augnablikinu. En getum vi hugsa lengra en a? Um a er sjlfu sr engu hgt a lofa. Eina sem hgt er a gera er a hleypa skapandi og gagnrnni hugsun meira a inn samflagsumruna. Hugsunin er til samflaginu, a eru alltaf til nmir menn sem sj trlegustu hlutir fyrir. Vandinn liggur samspili hugsunar og samflagsstjrnunar, a sj til ess a nmasta hugsunin s sem nst stjrntaumunum landinu sem flestum svium.

slandi rkir hi algenga lgml sem er nr nttrumanngerinni en strborgarmanngerinni a s fr athygli sem skrar hst og lsir sr vel konsertpanistalgmlinu sem verur fjalla um nstu sum. En a er reyndar eitt af v sem gerir samflagi kostulegt og skemmtilegt fyrir nba sem sitja hliarlnunni og horfa . a er gaman a horfa flk sem skilur ekki a flagslegir hagsmunir eru ofar einstaklingum og segja v ekki af sr tt allt hrynji, en skra ess sta hverjir ara og telja a vera samflagslega umru.

Hugsunin er ng, vandinn er sem sagt a koma henni a og komast a henni. Og a forast hina lru skapandi hugsun MBA nmsskeianna sem miar sigur litlum afmrkuum leik en ekki a neinu sem snertir kjarna okkar og snertir okkur sem heild.

Hva um trna og frjlshyggjusamflagi?

Frjlshyggjusamflagi er a vissu leyti afsprengi nartrar, a er a segja eirrar trar a s sem Gui knast veri rkur, sem er skemmtilega skjn vi Herodotus sem s hflegt rkidmi sem hubris, gnun vi afbrisama guina. Nargrahyggja, hugmynd sem nr allt aftur gamla textamennti en birtist best Kalvnismanum sem virist hafa ri slandi um tma n ess menn gerur sr grein fyrir v, skrir lka a hluta hvernig trsarvkingar gtu gengi vatni a mati flks og uru almttugir og fengu a spila frtt me vermti samflagsins. a er innbyggt Kristni seinni alda a tra essa skipan, og trin er alltaf sterkasta afli, srstaklega egar hn er dulin gosgnum sem virast ekkert hafa me trml a gera, gosgum sem felast til dmis ori eins og trsarvkingur.

v samhengi, a grahyggjan s framhald Kristninnar, eirrar hugmyndar a veraldlegur auur s narverlaun, er Jdasarsvikaauglsing smans sem var snd um tma sjnvarpinu hugaver. ar geri Jn Gnarr, traur grnisti sig a Jdasi, fyrir smann. umrunni um auglsinguna sem fylgdi kjlfari geri hann sig a pslarvtti sem skildi ekkert snuprum kirkjunnar vegna auglsingarinnar. Greyi Jdas, enginn skildi hann og nna var hann krossfestur lka.

auglsingunni s Jess gegnum myndsma Jdas taka vi blpeningunum sem gtu rtt eins veri peningarnir sem leikarinn og auglsingageramaurinn Jn Gnarr fkk sjlfur fyrir auglsinguna, fr smanum, fyrir a svkja trna fyrir kaptalismann. Svo var Jdas Gnarr krossfestur af kirkjunni og var fyrir viki eiginlega frelsari kaptalismans. Merkingarkjarninn virtist vera s a Jdas var pslarvottur og frelsari kaptalismans sem var bara a krkja sr sm aukapening me v a segja til hans. Kristur var frgur og eir grddu bir. a inntak verur a teljast gur punktur v me v vissi maur ekki hvort veri var a upphefja kaptalismann kostna kristninnar ea fugt, ea segja a etta vri eitt og hi sama. var auglsingin annahvort brsnjll ea til marks um a egar essir tveir merkingarheimar mtast auglsingu sem essari vera eir bir merkingarlega gjaldrota. Ef hins vegar veri var a segja a essir heimar vru eitt og hi sama var veri a jta trna grahyggjuna sem var grundvllur trsartmans.

Auglsingin boai a kjarni kristinnar trar vri lttvgt grn, a ekkert vri heilagt, a etta hefi bara veri sm bissniss hj fyndnum og skemmtilegum Jdasi Gnarr. auglsingunni birtist adunarver hreinskilni um hversu vanfr ntmamaur getur veri egar kemur a v a tra og v a vira nokkurn hlut, jafnvel sjlfan sig og eigin tr. Einnig afhjpast vangeta einstaklingsins til a skilja milli persnulegrar snar og rkjandi samflagsgilda. a er trsarfrjlshyggjan sem rkir og Jn sem hr vill tra nr ekki a rsa betur undir v en svo a kristin tr hans umbreytist tr frjlshyggjuna. Stemmningin verur annig sterkari en hugur einstaklingsins og hann urrkaist t. a var aumjk persnuleg jtning hfundar n ess hann kannski geri sr grein fyrir v.

Inntak auglsingarinnar var lka til marks um a sguleg tilfinning var afar takmrku, augnabliki var allt, ar mtti hlja a llu, v hlturinn er stur, sem er forvitnilegur boskapur t af fyrir sig og allt a dulspekilegur eins og vi hfum s Kristnihaldinu og Drakla. Hr er mjg skrt grmulaust dmi um hvernig hmorinn sem fyndna kynslin reyndi fyrst a beita sem rttku gagnrnu vopni er algerlega orin a verkfri eirra sem reyna ekki bara a boa tmana heldur selja leiinni. eir sem ekki hlja me smanum og Kaupingi skorti einfaldlega hmor og eru gamaldags. Rtknin tti a felast a vera sem mest mainstream eins og sst annarri smauglsingu Vodafone sem gekk t a gefa skt kerfi[iv] einmitt me v a vera me rtta tengingu. Vi svona astur er merking tkna komin r takt vi upprunann og htta innistuleysi hva sem sagt er.

vissan htt var auglsingin rvntingarfullt hugmyndalistaverk Jns Gnarr, tras einstaklings kafi gildum frjlshyggjunnar og verur a teljast mjg frlegt sem slkt. Jn frnai llu fyrir boskapinn, enda var hann boskapurinn. etta listaverk, auglsing smans, frnai llu, geri frbrlega sig, en afhjpai samtmamann leiinni og ni v trlega vel gegn sem hvortveggja senn lofgjr og gagnrni, list og lgkra.

A auglsingin vri ntmatrbo, eins og heyrist fr verjendum hennar var hugavert sjnarmi. A mynda sr a hgt s a auglsa trarkennd alveg inn hjrtu flks er eins og a tla a boa krleika me kynlfi sjnvarpi. Jafnvel tt elskendurnir fyrir framan myndavlarnar elskuu hvort anna er htt vi horfendur upplifu a sem klm. Tr von og krleikur ratar til flks me rum leium en gegnum auglsingar, v miur kannski, v annars vri mjg gott og mjg hagkvmt a lifa heiminum. annig vri lfi himnarki frjlshyggjunnar og lsti Jn Gnarr v himnarki me brilljant navsima sem minnti hugmyndir Eggerts E. Laxdal um framhaldslf.

Auglsingin var tragekmsk trarglma einstaklings sem sagi lti um kristna trarkennd flks almennt landinu, en sagi miki um tr frjlshyggju grahyggju.

Jdas Gnarr smaauglsingunni er kannski eftirminnilegasta tknmynd trsartmans, tknmynd sem snir a peningar voru trin; Jdas geri rtt a redda sr aukapening! Jes var frgur, allir grddu, meira a segja Jn Gnarr! etta voru allstaman blpeningar sem var gaman a eya.[v]

Nna arf hins vegar a borga til baka okurvxtum. Hlr einhver a v? Kannski John Cleese. Kannski var a sem vi hldum a vri strkostleg saga sland seinustu rin reynd frbr Monty Python ttur.

Textinn er kafli r ritgerasafni sem kemur t hj Uppheimum nsta ri undir heitinu Laxness & Drakla. Hugleiingarnar um auglsingu Kaupings og auglsingu smans birtust snum tma sem upphrpanir Lesbkinni egar auglsingarnar voru njar. Hugleiingin um Bjrglf fkkst hinsvegar ekki birt eim tma enda hfu menn anna sjnarmi gagnvart honum en nna.

bjarnibjarnason@hotmail.com

Hfundur er facebook

Bjarni Bjarnason er rithfundur.



Um bloggi

Bjarni Bjarnason

Höfundur

Bjarni Bjarnason
Bjarni Bjarnason
Rithöfundur

Bloggvinir

Sept. 2014
S M M F F L
  1 2 3 4 5 6
7 8 9 10 11 12 13
14 15 16 17 18 19 20
21 22 23 24 25 26 27
28 29 30        

Njustu myndir

  • Audrey
  • Draugahöndin, barnabók eftir Bjarna Bjarnason

Heimsknir

Flettingar

  • dag (1.9.): 0
  • Sl. slarhring: 0
  • Sl. viku: 0
  • Fr upphafi: 3630

Anna

  • Innlit dag: 0
  • Innlit sl. viku: 0
  • Gestir dag: 0
  • IP-tlur dag: 0

Uppfrt 3 mn. fresti.
Skringar

Innskrning

Ath. Vinsamlegast kveiki Javascript til a hefja innskrningu.

Hafu samband